Antropomorfizm
Yunanca antropos (İnsan) ve morphos (biçim) kelimelerinden oluşan ve Türkçe'de "inşanbiçimcilik" kelimesiyle karşılanan antropo-morfizm, en genel anlamda insani ya da insanımsı özelliklerin çeşitli insan dışı formlara, özellikle de Tanrı'ya atfedilmesini dile getiren bir terimdir. En sık kullanımı, tabiat-üstü varlıklara ilişkin inançlara yapılan atıflarda ortaya çıkar. Bu tür inançlar, ruhlar gibi dinî olabileceği kadar, yeraltı hazinelerini bekleyen cinler gibi dindışı şekillerde de sözkonusu olur. Bunlar anatomik, fizyolojik, psikolojik, duygu, coşku, davranış ya da sembole ilişkin nitelikler de olabilir. Sosyal bilimlerde terimin kullanımı genel kullanımdan pek farklı değildir. Başka deyişle antropomorfizm, tabiat-üslü varlıklarla ilgili inançların bir parçasıdır. O, terimin tcolojik ve edebi kullanımlarından şu bakımdan ayrılma eğilimindedir: Antropomorfizmin başlıca vurgusu (tanrıcı) (teistik) inançlar üzerinde odaklanmaz, aynı zamanda, her şeyi ruhlarla İlişkili olarak algılayan animistik inançları da içerir.
İlk Çağ Yunan inanışında Tanrı'nın insan şeklinde algılanması esastır. Yunanlılar hemen bütün doğa varlıklarını ve güçlerini birer tanrı olarak kabul ederlerdi. Mitolojilerde, sözgelimi kozmogoni (evrenin yaratılışı)'lerde, aynı anlayış çarpıcı bir şekilde ortaya çıkar. Homeros Iliada ve Odysseia'da, bir anlamda da Hesiodos'un Theogonia (Tanrıların doğuşu) ve Efga kai hemera (İşler ve Günler) adlı epik şiirlerinde bu anlayışı sergilerler. Gerek Yunanlıların, gerekse Homeros, Hesiodos gibi yazarların antropomorfist anlayışına İyonyalı şair ve filozof Ksenophanes (M.Ö. yaklaşık 580-500) karşı çıkarak Tektanrı (vahdaniyet) inanışını savunacaktır.
Başka deyişle antropomorfizm, tabiatüstü varlıklarla ilgili inançların bir parçasıdır. O, terimin teolojik ve edebi kullanımlarından şu bakımdan ayrılma eğilimindedir: Antropormorfizmin başlıca vurgusu (tanrıcı) (teistik) inançlar üzerinde odaklanmaz, aynı zamanda, her şeyi ruhlarla ilişkili olarak algılayan animistik inançları da içerir. İlk Çağ Yunan İnanışında Tanrı'nın insan şeklinde algılanması esastır. Yunanlılar hemen bütün doğa varlıklarını ve güçlerini birer tanrı olarak kabul ederlerdi. Mitolojilerde, sözgelimi kozmogoni (evrenin yaratılışı)'ler-de, aynı anlayış çarpıcı bir şekilde ortaya çıkar. Homeros İlİada ve Odysseia'da, bir anlamda da Hesiodos'un Theogonia (Tanrıların doğuşu) ve Erga kai hanem (İşler ve Günler) adlı epik şiirlerinde bu anlayışı sergilerler. Gerek Yunanlıların, gerekse Homeros, Hesiodos gibi yazarların antropomorfist anlayışına İyonyalı şair ve filozof Ksenophanes (M.Ö. yaklaşık 580-500) karşı çıkarak Tektanrı (vahdaniyet) inanışını savunacaktır.
Baba, Oğul ve Kutsal Ruh unsurlarından oluşan Hıristiyanların teslis inancı antropomorfist bir mahiyet ve nitelik taşır. Orta Çağ Skolastik felsefesinde teslisin açıklanması hususunda ortaya çıkan yoğun felsefi tartışmalar üçleme'nin yanında, bunun açıklanmasında başvurulan tecessüd (incarnation) görüşü de Tanrının insan biçiminde veya niteliklerinde kavranıldığı sonucuna götürür.
Yaygın olmamakla, etkisi kısıtlı ve belli bir zamanla sınırlı kalmakla beraber Kur'ân ve hadislerin bildirdiği bazı esasları (sözgelimi müteşabih ayetler gibi), yanlış yorumlayanlar olmuştur, bunlara Mücessime veya Müşebbihe denilir. Onlara göre, Allah'ın "el"inden, "yüz'ünden "arş"ın üzerinde oturduğundan söz edilebilir. Ancak İslâm'ın itikadi esaslarına ilişkin nasslarının sıkı, titiz, ciddi ve İslâm'ın ruhuna uygun yorumların ortaya çıkışıyla birlikte "Mücessime", "Müşebbihe" gibi görüşlerin itibar görmediği ve unutuldukları söylenmelidir.
Demek oluyor ki, antropomorfizm,Tektanrıcı ve Çoktanrıcı mitolojik ve felsefe temelli Tanrı anlayışlarında ortaya çıkabilmektedir. Tektanrıcı Yahudilik ve Hıristiyanlık başlangıçta böyle olmamalarına rağmen, daha sonra antropomorfik bir Tanrı inanışına saplanmışlardır. Vahdaniyet esasına dayalı Allah inanışının bugün için İslam'dan başka bir dinde korunduğu nasıl söylenemezse, aynı şekilde antropomorfik, Tanrı anlayışından münezzeh kaldığı da belirtilmelidir. Antropomorfizm'in karşıtı, İnsanın 'Tanrı suretinde" olduğu inancını savunan teomorfizmdir.
SBA