Bağlam
Dilbilimin diğer bilimsel disiplin ve düşünce sistemlerine armağanı olan bağlam terimi, diğer sosyal bilim disiplinlerinde de, bir terim veya ifadeye anlamını veren dış şartları ve çevreyi dile getirir.
Dilbilimde bağlam, bir ifade veya metinde belirli bir lingüistik birimi inceleyen ve takip eden seslerin, kelimelerin veya İbarelerin oluş-turduğu bütün anlamına gelir. Buna göre, konuşmayı oluşturan ses birimleri kendilerine bitişik sesler tarafından belirlenerek kayıt altına alınırlar. Yani, hangi lingüistik birim olursa olsun, bir lingüistik birimin anlamını belirleyen şey, içinde ortaya çıktığı bağlamdır. Yine dilbilimde, dil-dışı unsurlara vurgu yapmak amacıyla J.R.Firt, durum bağlamı (context of situati-on) terimini öne sürmüş ve bu deyim dilbilimciler arasında büyük kabul görmüştür. Ona göre anlam, İfadelerin (örneğin seslerin ve kelimelerin) lingüistik özellikleriyle, sözkonusu lingüistik birimlerin ortaya çıktığı sosyal durumun özellikleri arasındaki kompleks ilişkilerden doğan şeydir. Dunun bağlamı böylece bir anlamı belirleme ve ilgili durumsal özellikleri tasnif aracıdır. Dunun bağlamı, dilin içinde yer aldığı dil-dışı çevredir.
Eğer bağlam kelimesine akraba bir terimin bulunması gerekiyorsa, bu terim kesinlikle ünlü Fransız düşünürü Michel Foucault tarafından sıkça kulanılan ve işlenen "söylem" (discourse) terimi olmalıdır. Cümlelerin birbirlerine bağlanış tarzlarını içine alan ve cümleden daha fazla bir şeyi ifade eden "söylem", "bağlam" ile hemen hemen eşanlamlıdır. Bunun gibi Thomas Kuhn'un "paradigma" terimiyle "bağlam" terimi arasında anlam ve fonksiyon özdeşleşmeleri tesbit edilebilir.
"Popper bağlamında veya Kuhn bağlamında konuşmak ya da yazmak" ifadesinde de görüldüğü üzere, bağlam, genellikle sistematik bir düşünce bütününü ifade eder. Her düşünce bir bağlam içinde doğar; her düşünce kendi bağlamı içinde anlamlıdır. Farklı bağlamlarda yer alan düşünceler, farklı doğruluk ve geçerlilik ölçülerini gerektirebilirler. Bir düşünceyi, bîr düşünce sistemini anlamanın en iyi yolu onu kendi bağlamı içinde görmektir. Farklı bağlamlarda yer alan düşünceler birbirlerine tercüme edilemeyebilirler. Bağlam, düşüncenin düşünce-dışı mekanıdır. Düşünce bu mekandan koparıldığında (yani bağlamından koparıldığında) anlamını kaybeder. Çünkü belirli bir bağlamda yer almak kaçınılmazdır ve bunun en tabiî sonucu da evrenselciliğin (univer-salism) karşılı olan izafiyetçilik (rölativizm)'dir.
Hüsamettin ARSLAN
SBA