Başabaş Noktası Analizi

"Maliyet-Kâr-Hacim Analizi" veya "Kâra Başlama Noktası Analizi" de denir. İşletmeler mal ve hizmet üretirler. Bu mal ve hizmetleri üretmek için katlandıkları fedakarlıkların parasal ifadesi olan "ürünlerin maliyetini" bu ürünleri saltıkları kimselerden "fiyat" adı allında geri alırlar.

İşletmelerin hayatlarını sürdürebilmeleri ve sermaye koyanlara gelir sağlayabilmeleri için, ürünlerini satın alanlardan, sadece maliyeti geri almaları yeterli olmaz. Maliyetin üzerinde bir tutar geri alınmalıdır ki, işletmeye kâr adını verdiğimiz "artıdeğer" kalabilsin. Zaten işletmelerin kuruluş amacı da budur. Sadece maliyetlerini geri alan veya bunu bile başaramayarak zarar eden işletmeler faaliyetlerini sürdüremezler.

İşletmelerin maliyetlerinin üretim miktarı ile İlişkili olması ve fiyatın genellikle işletme dışında "piyasa" dediğimiz ortamda oluşması, işletme yöneticilerinin belirli bir fiyatla satılacak ürünlerin, hangi üretim (ve satış) düzeyinde ne kadar kâr bırakacağı konusunda bir çalışma yapmalarını gerektirir. Piyasa fiyatını et-kileyebilecek güçteki işletmeler bile bu çalışmayı yapacak hangi üretim (ve satış) düzeyinde, ne fiyatla satış yaparlarsa en kârlı durumda olacaklarını bilmek isterler. Fiyatlandırma, üretim seviyesini belirleme veya yeni ürünler çıkarma konusunda verilecek kararlar, bu tür irdelemeleri gerekli kılar.

İşte "Başabaş Noktası Analizi" (veya Maliyet-Kâr-Hacim Analizi) satış hacmindeki, fiyatlardaki, maliyetlerdeki veya satış karışımındaki değişmelerin kâr üzerindeki etkilerini gösteren bir yönetim ve planlama aracıdır.

Başabaş Noktası Analizinin dayandığı varsayımlar şunlardır:

a) Maliyetler açıkça sabit ve değişken olarak sınıflandırılabilirler. Ya da karma maliyetlerin (hem sabit, hem de değişken maliyetlerden oluşan) sabit ve değişken kısımları belirlenebilir;

b) Sabit maliyetler kesinlikle satış tutarıyla birlikte değişmez. Yani satış düzeyinden etkilenmezler. Değişken maliyetler ise kesinlikle satış düzeyinden etkilenirler;

c) Satış hacmi değişse de, birim başına satış fiyatı değişmemektedir;

d) Satış karışımı (İşletmenin ürün çeşitleri ve toplam üretim içindeki payları) sabit kalmaktadır;

e) Üretim işletmeleri için Üretim Miktarı'nın tamamı satılmış ola-caktır. Dönem sonu mamul stoku yoktur;

f) Her çeşit satın alma fiyatı sabittir;

g) İşletmenin verimliliği değişmem ektedir; h) Maliyetler üzerinde yalnızca üretim veya satış miktarının etkisi bulunduğu kabul edilmektedir. Mali-yetlere çok başka etkenler de etki eder. Fakat Başabaş Noktası Analizlerinde olay basitleştirilmektedir. Bir anlamıyla bu analiz statiktir. İş hayatındaki dinamik etkiler gözönüne alınmaz.

Maliyet-Kâr-Hacim analizinin önemi, maliyetleri sabit ve değişken olarak bileşenlerine ayırmasıdır. Tanıma göre Sabit Maliyetler; üretim hacmindeki değişmelere bağlı olarak toplam tutarı değişmeyen maliyetlerdir. İşletmenin belirli bir kapasitede çalışabilmesi için bu maliyetlere mutlaka katlanılması gerekir. Bu belirli kapasite kurulduktan sonra üretimin düzeyi ne olursa olsun, toplam sabit maliyet tutarı değişmez; fakat birim başına düşen sabit maliyet üretim hacmiyle ters orantılı olarak değişir. Yani üretim arttıkça birim başına sabit maliyet düşer, üretim azaldıkça birim başına düşen sabit maliyet de artar.

Değişken Maliyetler ise üretim hacmiyle doğru orantılı olarak toplam tutarı değişen, fakat birim başına sabit kalan maliyetlerdir. Genelde işçilik ve malzeme maliyetleri değişken maliyet olarak kabul edilir. Genel maliyetler ise sabit ve değişken olabilirler. Sabit maliyetlere de örnek olarak işyeri kirası, ısınma ve ay-dınlatma maliyetleri, belirli bir kapasitede gerekli olan makine ve tesisin amortismanları verilebilir.

Necdet ŞENSOY

SBA