Bilgi Teorisi

Bilgi teorisi bilginin mahiyeti, kaynağı değeri ve sınırını inceleyen felsefe dalıdır. Gnoseoloji bu bakımdan ontolojinin karşıtı bir anlamı ihtiva eder. Ontoloji doğrudan doğruya varlığın bir kavramı olurken, gnoseoloji anla-mında bilgi teorisi varlık hakkındaki bilginin teorisi demektir. Epistemoloji anlamında bilgi teorisinden de farklılık gösterir. Gerçekten epistemoloji, bilimlerin başvurduğu kavram, yöntem, ilke ve varsayımları a posteriori (deney sonrası) bakımdan inceler; bilimlerin gerçek ve tarihi gelişimini araştırır, dolayısıyla bilim felsefesiyle yakınlık gösterir. Buna karşılık gnoseoloji, bilgi faaliyetinin veya yeteneğinin genel ve a priori (önsel) bir çözümlemesi şeklinde ortaya çıkar ki, evren hakkındaki her türlü bilgide varolan temel kavramları konu edinerek inceler. Nitekim Kant'ın uyguladığı mantıksal yöntem, gnoseolojiktir.

Demek oluyor ki, bir anlamda bilgi teorisi bilgi eyleminde özne ile nesne arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Burada şu soru önem taşımaktadır: bilgimiz, nasıl ve ne ölçüde dışımızda var olana benzemektedir? Aynı doğrul-tuda çağdaş anlayış bu soruyu şu şekilde sormayı yeğlemektedir: Bilen öznenin belli bir tabiatı bulunmaktadır; bilen, düşündüğü zaman bu tabiat kendisini bilgiye nasıl yansıtmaktadır? Bilgimizde bu tabiatın rolü nedir? Kısacası bilgi ve düşüncenin değeri nedir?

Bu anlamda bilgi teorisi, bilginin tanımlanması, türlerinin ayrımı, kaynaklarının tesbiti, değer ve sınırının belirlenmesi incelemelerinin bütünüdür. Yani insan bilgisinin mahiyeti, genel olarak yöntemi, mekanizması ve kapsamı üzerinde bir incelemedir. Bu konuda önceleri şöyle bir ayrımın yapıldığı gözlemlenmektedir.

a) Bilgi teorisi için Önceden bilginin, bilme eyleminin mantığı, psikolojisi, biyolojisi, sosyolojisi ve metafiziğinden söz edilmiştir. Buna göre bilginin hangi mantık ilkelerine göre kurulduğunun araştırılması, mantık açısından bilgi teorisi; bilginin insan yetilerinin hangilerine dayandırıldığı üzerine inceleme; psikoloji olarak bilgi teorisi bilgiyle insanın bedensel (somatik) nitelikleri ve değişimleri arasında bir karşılıklı ilişki var mıdır sorusunu inceleme biyolojik olarak bilgi teorisi; bilginin toplumsal bir olay olarak incelenerek buna göre değerlendirilmesi, sosyolojik olarak bilgi teori-si; bilen Özneyle bilinen nesne arasındaki ilişki üzerine deney-üstü spekülasyonlar, metafizik olarak bilgi teorisini oluşturur.

İşte bütün bunların temelinde geçerli bir bilginin varlığı söz konusudur ki, buna, özellikle Alınan düşünürleri bilgi öğretisi veya teorisi (Efkenntnistehıv) adını vermişlerdir.

b) Çağdaş anlamda bilginin mahiyeti, ilkeleri, mantıksal kaynağının sınırları, geçerliliği üzerinde yapılan incelemelerdir. Bilginin söz-konusu bütün bu yönlerinin bilimsel açıdan bilgi teorisine bazı Alman düşünürleri "bilgi eleştirisi" (Erkenntniskıitik) adını vermişlerdir.

Sokrates-öncesi filozoflar sınırlı da olsa, bilgi konusuna ilgi duymuşlardır. Ancak bilgiyi bilgi teorisi bağlamında ortaya koyan Platon olmuştur. Platon, hocası Sokratcs'in "kendini bilmek", "ne bildiğini bilmek" şeklinde ortaya çıkan ve ahlak felsefesinin temeli olarak da görülen İlkelerinden hareket eder. Ancak "erdemli devlet "İn gerçekleştirilmesi sürecinde Platon, siyaset ve ahlak olgularını temel alarak ilk düzenli bilgi teorisini ve İdealist bilgi anlayışını oluşturmaya yöneldi. Theaiios diya-logunda bilginin algıdan ibaret olduğunu İleri süren Aristippos'un duyumcu (sensüalist) görüşünü eleştirip reddeder. Çünkü bilgi bütünüyle algıdan ibaret ise, o takdirde Protagoras'ın izafiyet anlayışı kabul edilecek, dolayı-sıyla herkes için aynı olan objektif bir bilgi söz-konusu olamayacaktır. Bu bakımdan Platon bilginin algıdan ibaret olduğu görüşünü reddederek, gerçek bilginin tam da algının bittiği yerden başladığını ileri sürer. Kaldı ki, duyum-larımız, ancak görünüşler dünyasındaki şeyleri algılarlar, fakat o şeylerin varlıkları hakkındaki bilgiyi veremezler. İşte bu gerçek bilgiyi ruhumuzun, varlıkları birbiriyle karşılaştıran ve yargıda bulunan faaliyetiyle kavrayabiliriz. Gerçekten duyular aracılığıyla mutlak bir hakikati kavramak imkânı olmadığı için, mutlak bir bilgiyi ancak sonsuz olan, değişmeyen bir varlığın, yani ruhun elde etmesi mümkündür.

Gerçek bilginin mümkün olduğuna delil ise aritmetik bilgilerdir. Çünkü bu bilgiler, düşünen her insan için açık ve seçiktirler, her tür şüpheden uzaktırlar, üstelik kişilere ve zamana göre de değişmezler. Hakikatin kavranmasını sağlayan ilke, sevgi (eros) ve ona dayanan akıl yürütmedir. Bu sevgi, ölümsüz alemden (idealar aleminden) duyulur aleme gelen ruhun, tekrar ölümsüz aleme dönmek için derinden hissettiği istektir. İşte sevginin özel bir şekli olan "bilimsel sevgi" bu derin istekten kaynaklanır. Nitekim ruhun bedenden kurtulma İsteği de böyledir. Ölümsüz olan ruh, sayısız defa gelip gittiği duyular alemiyle duyular-üstü alemi görüp tanıdığından, ayrıca duyulur alemde, yani tabiattaki bütün nesneler birbirleriyle İlintili olduklarından bunlardan birini görünce ötekilerini de hatırlar (anamneisis). Platon'a göre daha önce sahip olduğu hakikatin yeniden hatırlanmasıyla bilginin oluşumunu ruh böylece gerçekleştirir. Bunun anlamı bilginin, önceden bilinen, görünen bir nesnenin yeniden hatırlanması demektir ki, bu hatırlamada asıl varlıklar İdealardır. Ne var ki, kesin bilgi (episteme) ile doğru sanı (oıiho doksa)yı birbirine karıştırmamak gerekir. Kesin bilgi, temel bir ilkeye, yani logos'a dayandığından sürekli ve kesindir, doğru sanı ise sü-reksizdir. Bu iki bilgi türü iki alemin varlığına işaret eder. Birincisi idealar alemidir, ki, hakikatlerin ölümsüz ve aşkın ilkelerin bulunduğu; öteki ise görünüşün ortaya çıkıp yok olan izafi gerçeklerin dünyasıdır. Aklı ilgilendiren bilginin konusu idealar dünyası, doğru sanının konusuysa görünüşler dünyasıdır. Görünüşler dünyasında bulunmayan idealar ölümsüz ve bağımsız varlıklar olduklarından, sadece düşünceyle kavranabilirler. Platon'a göre bilginin kaynağı bu idealar dünyasıdır ve o aynı zamanda erdemin de şartıdır; Sokrates'in erdemin kaynağını bilgi, dolayısıyla da akla dayayan görüşü burada onaya çıkmaktadır, öte yandan İdealar arasındaki sıralanma düzeni, bilginin türleri arasında belli bir ayrımı da şart kılar.

Plüton'dan farklı olarak bilginin esasını kavramlar arasındaki ilişkide değil, duyularla algılanan olgularda gören Aristoteles, bilgiyi belli bir sisteme sokma çabası yanında bilimsel bilginin kaynağını, ilkelerini ve belli bir düzenlemeye göre araştırılması gerekliliğini ileri sürer. Bunu gerçekleştirecek olan da mantıktır. Nitekim onun felsefe sistemi mantık ve metafiziğine dayalı olarak oluşturulur ki, bu alanlar (mantık ve metafizik) bilgiye ulaşmanın yöntemini de belirler, dolayısıyla hem bilimden, hem de felsefeden önce gelmelidir. Böylece felsefe ve bilime hazırlık alanı olan mantık bilgi teorisini de kendisine konu edinir. Aristoteles bilgi teorisinde Platon'dan farklı olarak akıl ile algıyı, yani deneyi dengelemeye çalışır. Ona göre gerçek bilgi zorunludur. Bir şeyi bilmek, bir olayın ortaya çıkışını ve hangi nedenden doğduğunu bilmek demektir. Bu anlamda bilimsel önermelere mantıksal tümdengelimle (deduetion) ulaşılır ve tümdengelim daima bir kıyas şeklindedir. Kısacası Aristoteles'e göre gerçek bilgi (bilimsel önermeler) kıyas yoluyla çıkarımlanan önermelerdir. Ayrıca onun bilgi teorisini siyaset ve ahlak felsefeleri alanlarında bulmak mümkündür. Aristoteles'in kurduğu mantık kavram türleri ve ilişkileri üzerinde ısrarla durması sonraki çağlarda beliren bilgi teorilerinin ilk örneği olduğu gibi, bunları derinden de etkilemiştir. Gerek ilk çağda Aristoteles'ten sonra gelen çeşitli felsefi ekoller, özellikle Stoacılar ve Şüpheciler; gerek Orta Çağ Skolastikleri, özellikle Aquinolu Thomas, Aristoteles'in bilgi teorisinin etkisinde kalarak kendi felsefelerini oluştururlarken, onu geliştirip yorumladılar. Keza İslam düşün-cesinde de "Meşşailer" olarak bilinen filozoflar aynı etkiyi farklı biçim de olsa yansıttılar.

Ortaçağ Skolastiğinde Aristoteles'in mantığı temel alınarak kurulan bilgi teorisi, külli şeylerin bilgisine dayandırılacaktır. Ancak XIV.yüzyılda Batıda İslam düşüncesinin, özellikle bilim alanında ortaya konulan birikimle, bu anlayışın tartışmaya konu edildiği görülecektir. Aristoteles mantığını şiddetle eleştiren Roger Bacon; İbn Sina'nın deneyi önemseyen bilgi anlayışını ve genel olarak da müslüman bilginlerin deneysel yöntemlerine dikkat çekerek, külli kavramların birer isim olduğunu

(Nominalizm), bilginin doğru objesinin gerçeklik, gerçekliğin de tikel (cüz'i) olduğunu ileri sürecektir. Bacon gibi Ockhamlı William da bilginin esasının tikel varlık ve bunların deney yoluyla algılanmasında aranması gerektiğini savunacaktır. Böylece Skolastikteki tümel (külli) kavramların gerçek olmadıkları, bunların bilgilerinin de birer soyutlamadan öteye anlam taşımadığı açıkça İleri sürülecek, Rönesans ile birlikte tabiat bilimlerinde yenilenme ve gelişme süreci başlayacaktır. Bu alanda müslüman bilgin ve düşünürlerin çeşitli bilim konularına ait inceleme ve araştırmalarıyla, hemen her bilimin kendine özgü bir yönteminin bulunması gerektiği anlayış ve sezgileri mutlaka önemli olacaktır. Kaldı ki, IX. yüzyılda Sicilya'da, İspanya'nın çeşitli kentlerinde kurulan medreselerin müslümanlar yanında Hristiyan öğrencileri de eğitmeleri Rönesans ile açılan yeni çağ tabiat bilimlerinin ve yöntemlerinin oluşmasında kuşkusuz etkili olmuştur. Farabi, İbn Sina, Ebu Bekir Razi, İbn Heysem, İbn Bacce, İbn Tufeyl vb. gibi bilgin ve düşünürlerin çalışmaları doğrudan ya da dolaylı yollardan Yeni Çağ'da Batıda tartışılan bilgi teorileriyle ilişkili görülebilirler.

Yeni Çağ'da Rene Descartes ile Francis Bacon genel olarak matematik ve tabiat bilimleri konularında ortak bir bakış açısına sahip görünseler bile, bilgi teorisi konusunda birbirleriyle çatışan iki felsefi akımın öncüleri oldu-lar. Bacon tabiatın yöntemli ve düzenli bir şekilde inceleme ve araştırılmasını, bunun da deney ve gözlemle algılanan olaylara dayandırıl-masını öngörür. Böylece oluşturulacak bilgi teorisi deneyci bir geleneğe dayandırılır ki, daha sonra bu geleneği Locke, Berkeley ve Hume sürdürecektir.

Bacon'un aksine Descartes, akıl tarafından "açık-seçik" kavranan bilgilerin doğru ve güvenilir olduğunu, dolayısıyla kesin ve doğru bilginin algı yoluyla elde edilemeyeceğini ileri sürer. Çünkü duyumun muhtevası nesneleri olduğu gibi vermekten uzaktır ve renk, ses, tat, koku ve dokunma gibi nitelikler nesnelerin özellikleri olarak algılanamazlar. Gazali'de de gördüğümüz "balmumu" örneğini Descartes duyumlardaki karışıklığın ve açık-seçiklikten yoksunluğun anlatımında kullanır. Nitekim balmumu parçasını alıp onun duyumlanabilir niteliklerini incelediğimizde, bu nitelikle-rin ortam veya çevre şartlarına uygun olarak sürekli değişmesine karşılık balmumunun ne ise o olarak kaldığı görülecektir. Öyleyse balmumu duyumlarla algılanan niteliklerden meydana gelmemektedir. Üstelik balmumunun değişmeyen özelliği mekânı, biçimi ve hareketidir ki, nesnelerin gerçek özünü de bu özellikler oluşturur. İşte bu özelliklerin bilgisini duyum değil, anlayış gücü, yani "zeka" (intelligence) verir. Böylece Descartes'ın ortaya koyduğu rasyonalizmin temeli bu gözleme dayanmaktadır; gerçek bilgi deneyden önce, yani a priori'dir.

Bununla birlikte Descartes deney olgusunu bütünüyle reddetmez. Ona göre bilgi, sözgelimi matematik bilgisinde olduğu gibi, temel doğrulardan (postulalardan) akıl yürütmeyle elde edilir ve bunlardan da mantık yoluyla başka doğrular çıkarılır. İşte deneyin işlevi de burada ortaya çıkar ki, temel doğruları açık ve belirgin duruma getirmektir. Temel doğrular ise, Descartes'a göre doğuştan sahip olunan İdeler, yani düşüncelerdir ve bunun en açık ve kuşku duyulmaz örneği insanın kendi varlığına ve Tanrı'nın varlığına ait bilgisidir. Bu anlamda temel doğrular başlangıçta örtük olarak vardılar, bilginin açık ve belirgin duruma getirilmesinde algının Önemi sözkonusudıır. İşte tabiattaki her olayın bir neden sonuç ilişkisine dayandığının algılanması da deneyle mümkün olur. Sözgelimi ateş ile duman arasındaki ilişki doğuştan gelen nedensellik idesiyle kavranır. Kısacası duyular akıl için ancak malzeme sağlayabilirler. Descartes'ın savunduğu bu anlayış rasyonalizm olarak adlandırılacak ve Avrupa'da Spinoza ve Leibniz tarafından savunulacaktır.

Bu iki farklı ve karşıt anlayışı Kant tek bir sistem içinde bütünleştirecektir. Bütün bilgilerin deneyle başladığını, fakat bütün olarak deneyden çıkartılmadığını ileri süren Kant, bilginin deneyden gelen unsurlar ile anlayış gücünün tamamladığı unsurları birbirinden ayırır. Ona göre, İnsan bilgisinin meydana gelmesinde hem duyumların, hem de anlığın payı ve etkisi sözkonusudıır. En ilkel deneyde bile deneyle isbat edilemeyecek unsurlar vardır ki, bunlar zaman ve mekan kategorileridir. Çünkü zaman ve mekan kategorileri deneyle isbatlanamazlar, dolayısıyla deneyle elde edilemezler. Nitekim tabiat bilimlerinde sadece duyular yoluyla elde edilemeyecek veriler bulunmaktadır. Dolayısıyla bilimsel bilginin önermeleri zorunlu olarak doğru, aynı zamanda tümel ve değişmezdirler. Oysa deneyin tümel ve zorunlu bilgileri vermesi mümkün değildir. Gerçekten bilgi teorisinin temellendirilmesinde Kant'ın bu anlayışı çerçevesinde analitik ve sentetik önermeler ile a priori ve a posteriori bilgi arasında ortaya koyduğu ayrımlar önemlidir ve hala da önemli olmaya devam etmektedir.

Kant'tan sonraki gelişmelerde Alman İdealizmi içinde Fichte "Ben" kavramını ahlak felsefesiyle birlikte bilgi teorisini de kapsayacak biçimde temellendirdi. Hegel mutlak idealizm felsefesini, "aklî olan her şey gerçektir, gerçek olan her şey ise aklîdir" temeline dayandırdı. XVIII. yüzyıldan sonraki felsefi akımlar bilgi teorisi çerçevesinde oluşurken, bilimler ile felsefenin zaman zaman daralıp genişleyen sınırlarını, konularını ve yöntemlerini bu bağlamda tartıştılar. XVIII. yüzyıl deneyci felsefesi olsun, XIX. yüzyılın pozitivİst felsefe olsun, XX. yüzyılın Frege, Russelt, Whitehed başta olmak üzere matematik-mantıkçıları, Schlick, Carnap, Neurath gibi Viyana Çevresi ya da Yeni-Pozitivistleri olsun, bu tartışma bağlamında ele alınabilir.

Bilgi teorisiyle ilgisi bakımından yeni bir kullanımdan da söz etmek yerinde olur ki, bu yeni kullanım "Epistemik" (Epistemics) terimidir.

Epistemik terimi, 1969'da Epistemik okulu fonuyla ilgili olarak Edinburgh Üniversitesi'nde ilk kez ortaya atılmıştır. Terim epistemoloji olarak bilinen felsefi bilgi teorisine zıt anlamda bilginin bilimsel yoldan İncelemesine işaret eder. Epistemik sözcüğünün daha geniş kapsamlı bir tanımı ise şöyledir: Aracılığıyla bilgi ve anlamının gerçekleştirildiği ve iletişime geçirildiği -algısal, zihni ya da dilbilimsel-süreçlere ilişkin biçimsel modellerin kurulması.

SBA