Bürokrasi
Bürokrasi terimi ilk olarak 1745 yılında Vincent de Gournay tarafından, büroların kamu yönetiminde artan egemenliğini tanımlamak için kullanılmıştır. Bürokrasi, latince "burrus" ve "kratic" kelimelerinden oluşmuştur. Kın-tie/kratos üstünlük, hakimiyet anlamında olup bürokrasi ofisin, büronun veya makamın üstünlüğünü ifade etmek üzere kullanılmıştır. Nasıl eski Yunanistan'da "demos" halk, "demokrasi" iktidarın halkta olduğu siyasî yapıyı anlatıyorsa, "bürokrasi" de bürolarda çalışanların (bürokratların) iktidara sahip olduğu veya en azından siyasal hayatta Önemli rol oynadıkları bir yönetim biçimini anlatmaktadır.
Bürokrasi olgusunun da bu denli önem kazanması yeni burjuvazi ve ulus devletin ortaya çıkması ile yakından ilgilidir. Batı Avrupa'da yeni oluşan burjuvazi, feodal yapıyı yıkarak daha geniş bir alanda ticarî faaliyette bulunmak İstiyordu. Böylece kilise, senyörler ve kral arasında bölünmüş otorite alanlarının tek bir merkez hiyerarşisinde bütünleşmesi, merkeze bağlı bir bürokratlar sınıfını gerektiriyor veya burjuvazinin isteklerine uygun merkezî yapı, bürokrasi sayesinde mümkün olabiliyordu. Bölünmüş toplumsal yapı, gelişen burjuvazinin ticarî faaliyet ve ihtiyaçlarına cevap veremiyordu. Gelişen burjuvazi ile birlikte eski otorite sahipleri olan senyörler ve kilise gittikçe güç kaybederek dirençleri kırıldı. Bu gelişme sürecinde burjuvazinin isteğine uygun güçlü krallıklar ortaya çıktı. Geniş bir coğrafî alanda rakipsiz otoritelerini kuran krallar emirlerini yerine getirecek olan güvenilir bürokratik yapılar kurmaya başladılar. Ortaya çıkan en önemli bürokratik kurum ulusal savunma ve iç düzenin sağlayıcısı olarak ordu kurumu olmuştur. Ulusal devlet bu sürekli orduları ayakta tutmak ve bazı kamu hizmetlerini gerçekleştirmek için sürekli bir gelir kaynağına ihtiyaç duymuş, vergi sisteminde bir takım reformlara girişmiştir. Bu da meslekî bilgileri yüksek devlet personeli yetiştirilmesi ve güvenilir örgütler kurulmasını gerektirmiştir. Gelişen iç ve dış ticaret, aynî ekonomiden para ekonomisine geçiş sonucu rasyonel hukuk kuralları ihtiyacı doğmuş. Roma hukuku Avrupa'da önem kazanmış ve akademik eğitim görmüş hukukçular bürokraside önemli yer tutmaya başlamıştır. Ayrıca aristokrat soylu sınıfın siyasal iktidarı tekrar ele geçirme çabaları kralları kendilerine bağlı bir memurlar grubu oluşturmaya zorlamıştır. Böylece İdarî görevleri yürütebilmek amacıyla giderek artan sayıda memur görev almıştır. Ortaya çıkan memur görevliler ordusu, demokratikleşmenin gelişmesiyle krala bağlılıktan ulus adına vazife görmeye başlamış, teknolojik ve toplumsal değişmeyle birlikte bu görevliler için iş bölümü ve uzmanlaşma önem kazanmıştır.
Bugün bürokrasi kelimesi değişik anlamlarda kullanılmaktadır. Bu kullanımlara baktığımızda kelimenin, biri nesnel ve tanımlayıcı, diğeri duygusal ve kötüleyici olmak üzere iki anlamda kullanıldığını görmekteyiz. Nesnel an-lamda kavram, bir örgütün programlarını gerçekleştirmek İçin kullandığı insan gücü, binalar, yöntem ve otorite sistemini belirtmek için kullanılırken, duygusal anlamda işlerin uzaması, yetkisini kötüye kullanan, kendi çıkarını ön planda tutan asalak bir toplumsal sınıf, kırtasiyecilik, sorumluluk yüklenmekten kaçınma anlamında kullanılmaktadır. 1798'de yayımlanan Fransız Akademisi Sözlüğü, 1813 tarihli Alınan Yabancı Terimler sözlüğü, Meydan Larousse Ansiklopedisi bu kelimeyi olumsuz anlamda kullanmışlardır. Kelime, anlam olarak,
1- İşlerin yürütülmesinde idarenin gücü ya da etkisi,
2- Memurlar/bürokratlar topluluğu,
3- Devlet örgütüne ya da herhangi bir idarî Örgüte bağlı üyelerin gücü anlamlarını ihtiva etmektedir.
Bugün kelime sosyal bilimlerde "hiyerarşik bir yapı içinde örgütlenmiş, kişisel olmayan genel kurallara ve işleyiş ilkelerine göre çalışan profesyonel görevliler grubu" olarak kabul edilmekte ve günlük kullanımlarda görülen olumsuz anlamı taşımamaktadır. Yukarıda belirtilen olumsuz özellikler ortaya çıktığında da bürokrasinin işleyiş özelliği olarak ele alınıp incelenmektedir.
Bürokrasinin farklı işlevleri üzerinde de durulabilir. Bürokrasinin sosyal bütünleştirme işlevi, üzerinde durulan İlk yönü olmuştur. Uzak habercisi olarak Platon'u gördüğümüz bu yön, toplumu bir filozoflar grubunun yönelmesi ve mülkiyet sahibi olmayan bir görevliler sınıfının varlığı, bu ideal düzen ve istikrar çabalarının ilk işareti olarak görülmektedir. Batı Avrupa'daki tarihsel gelişmeyi yakından izleyen Hegel, bürokrasinin toplumu bütünleştirici fonksiyonu üzerinde düşünerek, toplumsal denge ve ulusal bütünleşmenin sağlanmasında bürokrasiye önemli roller yüklemiştir. Hegel'e göre bürokrasi, sivil toplumun, ayni ticarî sınıfın gözetemediği genel çıkarları gözetecek; yeni rekabetçi ticarî sınıfa, yani sivil topluma karşı rasyonelliğin temsilcisi olacak ve toplumsal çatışmayı önleyecektir. Wittfogel de Oriental Despotizm adlı çalışmasında bü-rokrasinin bu bütünleştirme fonksiyonu üzerinde durmuş, Doğu toplumlarında mutlak iktidarın güçlü bir bürokrasi sayesinde kurulduğunu, toplumsal düzen ve dengenin bu sayede sağlandığını belirtmiştir. Aynı doğrultuda Şerif Mardin, Eski Roma, Bizans, Sasani ve Osmanlı toplumlarının sosyal plüralizmi çözmede "devlet" örgütünü ortaya çıkararak başarı sağladıklarını belirtmiştir. Burada devlet denilen Örgüt, bizim bürokrasi dediğimi/, olguyla çakışmakta ve merkeze bağlı görevlileri ifade etmektedir. Bugün bürokrasi az gelişmiş ülkelerde yeni ulus yaratma ve sosyal plüralizmleri çözme görevlerini önemli ölçüde yerine getir-mektedir. Faşist, Nasyonal Sosyalist ve hatta Sosyalist ülkelerin, bürokrasinin bütünleştirme Fonksiyonundan önemli ölçüde yararlandığı söylenebilir.
Bürokrasiye Hegel'in tam karşı kutbunda olumsuz tavır Marks'tan gelmiştir. Marks bürokrasiyi evrensel bir sınıf olarak görmemekte, sosyal yapıyla birlikte ele almaktadır. Hegel'in ideal yaklaşımı Marks'ta tersine dönmüştür. Marks bürokrasinin toplumda denge sağlamaktan ziyade hakim sınıfın baskı aracı olduğunu belirtmiştir. Bürokrasi toplumda organik bir yere sahip değildir. Üretim ilişkilerinin bir sonucudur. Sınıflaşmanın kalktığı bir toplumda bürokrasi de kalkacaktır. Marks bürokrasinin muhteva yerine biçimi koyacağına da işaret etmiştir.
Bürokrasiyi Özerk bir alan ve sistematik olarak ilk İnceleyen Max Weber olmuştur. Weber bürokrasi olgusunu bir Örgüt sorunu olarak ele almıştır. Bürokrasinin incelenmesi, anlaşılması ve sınıflandırılmasının örgüt içindeki:
1-İş bölümü,
2- Otoritenin yapısı ve dayanağı,
3- Her görevlinin konumu ve rolü,
4- Görevliler arasındaki ilişkileri düzenleyen kuralların niteliği aracılığıyla sağlanabileceğini belirtmiştir.
Weber üç otorite tipi çizmiştir. Bunlar İdeal tipler olup, otoritenin araçsal olarak kavramlaştırılmasıdır. Bu otorite tiplerine tekabül eden yönetim tipleri vardır. VVeber'in asıl üzerinde durduğu modern gelişmeye en uygun bürokrasi tipinin yasal-rasyonel bürokrasi olduğudur. Bu bürokrasinin temel özellikleri ise şunlardır.
1- İşbölümü ve uzmanlaşma kaçınılmazdır
. 2- Yönelim kurallarının konuş biçiminin yasal-rasyonel olduğuna olan inanç, otoriteyi meşru kılar.
3-Hiyerarşİk kademe akılcı ve kişisel olmayan ilkelere göre düzenlenir.
4- Memurlar işe alınırken liyakat esasına göre alınır ve kullandığı araçlar kendine değil, göreve tahsis edilmiştir. Bürokrasinin temel işlevi hizmet ifa etmek olduğundan siyasal iktidar değişse bile hizmetler aynı şekilde sürdürülecektir. Weber çağdaş sanayi toplumunun gerektirdiği ihtiyaçlara ancak bu şekilde iyi düzenlenmiş, uzmanlaşmış bir bürokrasinin cevap verebileceği kanaatindedir. Bu şekilde örgütlenmenin sanayi toplumunun bir gereği olduğunu, sadece devletin değil büyük sanayi şirketlerinin de bu şekilde örgütlenmesinin kaçınılmaz olduğunu belirtmiştir. Weber bu ya-sal-rasyonel bürokrasiyle ilgili bazı olumsuz gelişmelere de dikkat çekmiştir. İlk olarak tüm toplumun bürokrat [aşabileceği tehlikesine dikkat çekmiştir. Bu, ilişkileri de İçine alan rasyonel mekanik bir dünya hayalı tehlikesidir. Weber statünün iş görmeden daha Öne geçebileceği ve bürokratların kamu çıkarını değil, kendi çıkarlarını ön plana alacakları ve giderek toplumu siyaset dışı bırakmaya çalışacaklarından kuşku duymaktadır.
Weber bürokrasiyi sosyal İlişkiler içinde ele almış, ayrıca Marks'ın yaklaşımına katkı olarak özerk bir alan olarak sistematik bir şekilde inceleyip teorisini kurmakla birlikte konunun İşlevsel olmayan yönleri ve insan ilişkileriyle ilgili yönü zerinde fazla durmamıştır. Bu eleştirileri şu noktalarda toplayabiliriz:
a) Bürokratik yapının hakimiyeti, teknokrasi: Marks bürokrasinin kendini devletin en son amacı olarak göreceğini, muhteva yerine biçim koyacağını belirtmiştir. R.Michels, Bru-no Rizzi, James Burnham, M.Djilas, Galbra-İth ve Mills bürokrasiyi oligarşik bir egemenlik sistemi olarak gördüler. Djilas Yeni Sınıf adlı eserinde sosyalist ülkelerde bürokrasinin yeni bir yönetici sınıf olarak kapitalistler gibi halkı sömürdüğünü İleri sürmektedir. Burnham da sanayinin gelişmesi, işlerin karmaşıklaşması aşırı bilgi ve uzmanlık istemesi sonu-cu siyasî ve ekonomik bürokrasinin geliştiğini, siyasî ve ekonomik iktidarın bürokrasinin en üst kademelerindekilere geçtiğini belirtir. Bu Galbraith'in Yeni Endüstri Toplumu adlı çalışmasında "tekno-strüktür" adını verdiği, Duver-gern'in "teknokrasi" dediği teknokrat sınıfın yönetimidir, bu gelişmeler klasik demokrasi anlayışın güzden geçirilmesini gerekli kılacak niteliktedir.
b) Bürokraside İşlevsel olmayan yönler: Amerikalı Sosyolog Robert Mcrton, Weberci bir yaklaşımla bürokrasinin soyut ve genel dü-zenlemeler gerektirdiğini kabul ederek, kuralların tarafsız bir şekilde uygulanmasının standart bir davranışla mümkün olduğunu söylemekte ve aracın amacın yerine geçişi olan biçimciliği şöyle açıklamaktadır7: Nasıl bazı dinî ayinlerde davranışın temelinde yatan kural kendi başına bir amaç olarak alınıyorsa, bürokraside de standartlaştırılmış disiplin ve davranışlar amaç niteliği kazanmaktadır. Merton'a göre bir bürokratik örgütü incelediğimizde İdeal model olmak yerine kurallara bağlılığın hem işlevsel olduğu ve örgütsel verimi arttırdığı, hem de işlevsel olmadığı (dış fonksiyonel) ve verimi azalttığı görülebilir. Merton bunun dışında Örgütte işlevsiz yapıların da olduğunu belirtmiştir.
c) Bürokraside insan ilişkileri yönü, grup ve çatışma: Amerikalı sosyolog Melville Dalton bir örgütte örgüt üyelerinin ve örgütsel grupların daha geniş örgütsel amaçların zararına da olsa kendi kişisel çıkarları peşinde koşabile-ceklerini, güçlerini artırma mücadelesi verebileceklerini ortaya koymuştur. Bu çatışmaların giderek örgütsel yaşamın her alanını etkilediğini, faaliyette bulunanlarca da faaliyetin resmî politikalara uyumlu görünmesinin sağlandığını belirtir. Fransız Sosyolog Crozier örgütsel yapının İç işleyişini daha ayrıntılı olarak açıklamaktadır. Crozier bürokratik yapıda konan genel ve soyut kuralların hiç bir zaman her alanı kapsamadığını, her grubun kendi yetki alanını genişletmeye, bağımsızlığını korumaya ve üst konumdakilerin keyfî müdahalelerinden korunmak İçin mevzuatı ustalıkla kullanmaya çalıştığını belirtmektedir. Bürokraside mevzuattan doğan belirsiz alanların her zaman olduğunu, bu durumun örgütteki meslek grupları arasında çatışma doğurduğunu belirtir. Mevzuatla düzenlenmeyen alanı denetleyen grubun stratejik üstünlüğe sahip olduğunu ve örgütsel ödüllerden büyük pay aldığını belirtir.
d) Diğer yaklaşımlar: Bürokrasiyle ilgili değişik görüşler ortaya konmuştur. Bunlardan örgütsel büyüme ve örgütsel yeteneksizliğin ku-rumsallaşması yaklaşımı, konunun değişik yönlerine ışık tutacak niteliktedir. Merton örgütlerin başlangıçta amaçlarını etkinlikle yerine getirirken, zamanla nötr veya olumsuz işlevler edinebildiklerini göstermiştir, parkinson ise buna rağmen Örgütlerin bir büyüme içinde olduklarını, iş yapmaktan ziyade kendi kendileri için genişlediklerini belritmiştir. Bürokratik örgütlere bu olumsuz yaklaşımlardan bir tanesi Peter Prensibi adı verilen, bürokratik örgütlerin hiyerarşik yapısıyla alay eden ve örgütleri bir beceriksizler yığını olarak tanım-layan çalışmadır. Peter, Örgütlerde herkesin başarılı olduğu müddetçe ilerlediğini, başarısızlık sınırına gelen kişinin ilerlemesinin durduğunu, dolayısıyla bürokratik örgütlerde başarısızlığa prim verildiğini belirtir.