Dinamik Analiz
Dinamik analiz çok değişik şekillerde tanımlanmış olmakla beraber iki yönü üzerinde genel bir görüş birliği vardır, buna göre dinamik analiz ya değişkenlerin zaman İçindeki hareketlerini ya da değişkenlerin bir zaman süreci içinde belli denge değerlerine ulaşıp-ulaşmayacaklarını belirler.
Bu tanımlardan anlaşılacağı üzere dinamik analizde "zaman" önemli bir unsur olarak karşımıza çıkar. "Zamanın ele alınışı iki şekilde olabilir. Birincisinde incelenen değişkenin her an değiştiği düşünülürse, zaman devamlı bir akım gibi ele alınır. İkincisinde İse, incelenen değişkenin belli zaman dönemlerinde değişti-ği varsayılır. Bu durumda, zaman kesikli parçalar ve dönemler halinde ele alınır. Örneğin belli bir sermaye ve borca devamlı faiz tahakkuk ettirmek devamlı bir değişmedir, öte yandan belli bir mevduata her yıl sonu faiz tahakkuk ettirmek ise dönem sonu değişmesi olarak İncelenmesi gereken bir olaydır. Bu ayırımın matematiksel yönden de önemi vardır. Çünkü devamlı değişme halinde analiz aracı olarak "entegral" ve "diferansiyel denklemler" kullanılırken, dönem sonu değişmelerinin analizinde "fark denklemleri" kullanılır. Statik analiz sadece "denge durumunu" belirlemekle yetinir. Böyle bir denge durumuna nasıl ulaşılacaktır? Bağımsız değişken veya parametrede meydana gelecek bir değişme bağımlı değişkeni nasıl ve hangi sürede etkileyecektir? Bu etkileşim sonunda bağımlı değişken bir denge değerine ulaşacak mıdır, yoksa denge değerinden gittikçe uzaklaşacak mıdır? Bu tür sorulara cevap vermeye statik analiz çerçevesinde imkân yoktur. Bu konular dinamik analizin sahasına girer.
Gerçekten bağımsız değişkenin (veya parametrenin) değişmesi, bağımlı değişkeni çok uzun bir sürede etkileyebilir. Bu süre sonunda bağımlı değişken denge değerine ulaşsa bile, bağımsız değişken (veya parametre) yeniden değişebilir ve denge değeri önemini yitirir. Öte yandan bağımsız değişkenin (veya parametrenin) değişmesi, bağımlı değişkenin denge değerinden devamlı olarak uzaklaşmasına neden olabilir. Dolayısıyla bu durum, yani "kararsız denge" halinde de statik analiz hiçbir şey söyleyememektedir. Statik analizin bu eksikliği "karşılaştırmalı statik analiz" ve "dinamik analiz" yöntemleriyle giderilir. Denge durumunun kayması, yani bir denge halinden diğer bir denge haline geçiş "karşılaştırmalı statik analiz" yöntemi ile; bozulan dengenin yeniden bir denge haline geçiş "karşılaştırmalı statik analiz" yöntemi ile; bozulan dengenin yeniden bir denge haline kavuşamayacağı sorunu ise "dinamik analiz" yöntemi ile incelenir.
Dinamik modellerde zaman açıkça modele dahil edilir. Değişkenler zamanın bir noktasında veya bir zaman aralığında mevcuttur şeklinde anlaşılır. Dinamik bir modelde, değişkenlerin fonksiyonla ilişkiye girdiği "zaman" açıkça be-lirtilmelidir. Örneğin (t) yılındaki tüketim, (t) yılındaki gelirin bir fonksiyonu veya (t) yılındaki tüketim (t-1) yılına ait gelirin bir fonksiyonu olarak yazılabilir.
Bu son ilişki bir zaman gecikmeli ilişkidir. Zira bağımsız değişkenin arkasında zaman karşısında gecikmelidir. Karşılaştırmalı statik sadece, sistemin bir parametresi değiştiğinde, yeni bir denge ile ilgilenir. O, değişkenlerin zaman süresinde hareketleri hakkında veya değişkenlerin yeni denge değerlerine (eğer varsa) hangi oranda yaklaştığı hakkında da bilgi verir! Genel olarak iki tür dinamik model vardır. Bir tipde belirli zaman periodları veya zaman aralıklarındaki miktarlar ile ilgilenilir. Örneğin talep edilen miktar bir yılda veya bir ayda talep edilen miktar olarak yorumlanır. Zaman birimi kesikli olarak mütalaa edilir ve modeller sonlu fark denklemlerini içerirler. İkinci tipde, değişkenler sonlu adımlar veya bir peri-oddan diğer perioda atlıyor şeklinde değil de zaman süreci içinde sürekli bir şeklinde değişiyor şeklinde mütalaa edilirler. Bir değişkenin herbir değeri zamanın bir noktasında mevcuttur. Bu dinamik modeller diferansiyel denklemleri içerirler. Bazı dinamik modeller bu iki tipin karması olabilirler. Bu durumda hem kesikli, hem de sürekli zaman faktörü içerilir. Harrod-Domar, yatırımların talep ve kapasite arttırıcı yönlerini ele alarak makro dengenin eksikliğini dinamik modelle tamamlamıştır. Bu modelin diğer bir üstünlüğü de Schumpe-terve Rostovv'un modellerinde olduğu gibi öl-çülemez değişkenlerle değil, tamamı ölçülebilir değişkenlerle çalışılmış olmasıdır.
Mustafa SEVÜKTEKİN
SBA