Doğrusal Programlama

Matematik ve istatistik tekniklerin ekonomik faaliyetlerin değerlendirilmesinde, sevk ve idare problemlerinin çözümlenmesindeki rolü ve etkisi özellikle önemli olmuştur. Hızla gelişen yeni matematiksel teknikler, karar alma sürecine kolay çözüm yolu getiren nitelikleri ile gerek özel, gerekse kamu sektörünün ekonomik faaliyetlerinde etkinlik kazanmıştır. Sınırlı kaynak İmkânlarını belirli amaçların gerçekleşmesine yöneltmek, doğal bir zorunluluğu da beraberinde getirmektedir. Mevcut kaynakların belirli programlara yöneltilmesindeki amaç, kaynak dağılımlarının optimum çözümünü sağlayacak nitelikte olması ve tercihler seti için en iyi bileşimi vermesidir.

Matematiksel bir teknik olarak "doğrusal programlama", değişik nitelikteki ekonomik faaliyetlerin karşılaştığı ya da meydana getirdiği birbirinden bağımsız faktörlerin, sınırlı kaynak imkânlarına bağlı olarak en uygun bileşimde biçimlenmesine önemli katkılarda bulunmaktadır. Temel olarak doğrusal programlama, bütün ayrıntıları bilinen şartlar altında uygun bir karar alma aracıdır. Bununla beraber, rekabetçi şartlara bağlı karar alma durumlarında, örneğin "oyun teorisinde", doğrusal programlama, gerek stratejiler vektörünün tespit edilmesinde, gerekse oyunun kesin sonucunun testinde tam çözüm getiren niteliği ile bu teorinin gelişmesine büyük katkılarda bulunmuştur.

Doğrusal programlamanın temeli, matematik biliminin en eski teorilerinden birisi olan "Aynı Anda Çözülebilir" eşitliklere dayanmaktadır. Ancak matematiksel bir programlama olarak geçmişi yenidir. Doğrusal programlamanın ilk ve kapsamlı teorik tartışması, ünlü Rus matematikçisi L.V. Kantorovich tarafın-dan yapılmıştır. Buna karşılık tekniğin bütün sistematik açıklamalarını yapan ve uygulayan Amerikan matematikçisi G. Dantzing olmuştur.

II. Dünya Savaşında büyük askeri ve sivil harekât her şeyden daha çok bu faaliyetlerin sistematik planlamasını ve koordinasyonunu gerektiriyordu. Leonticfin temelde sektörlerarası ekonomik ilişkileri açıklayan, fakat optimizasyon gibi bir amacı olmayan girdî-çıktı modelinin rehberliğinde doğrusal programlama konusu araştırılmaya başlandı. Sözkonusu araştırmalar ilk defa ABD Hava Kuvvetleri'nde yapılan planlama çalışmaları içinde yürütülmüş ise de 1947 yılına kadar programlama problemlerinin genel formülasyonunu yapmak mümkün olmamıştır. ABD Hava Kuvvetleri'nin bir araştırma örgütü olan RAND Corporation'da Dantzing tarafından 1947 yılında planlamakta olduğu lojistik faaliyet ve problemlerin, bugün bizim doğrusal programlama dediğimiz şekli aldığına dikkat etmiş ve bu Özelliği, henüz tespit edilmemiş matematiksel bir yapı olarak yorumlamıştır.

Dantzing'in bu konudaki yorum ve çalışmaları J. Von Neumann, L. Hunvicz ve T.C.Ko-opmans gibi matematikçi ve iktisatçılar tarafından desteklenmiş ve bugün "Simpleks Metod" adını verdiğimiz metoda ulaşılmıştır. O gün için tamamen bir askeri planlama süreci İçinde saptanan teknik, bugün matematikçiler ve iktisatçıların geliştirdiği yeniliklere ekonomi ve sevk/İdare problemlerinde matematiksel bir analiz aracı olarak çok yaygın bir uygulama alanına kavuşmuştur. Özellikle gelişen bilgisayar imkânları, tekniği, bugün işletmelerin her safhasında başarı ile kullanılan bir araç haline getirilmiştir. Malî analizler, kaynak kullanımları, bütçeleme hatta muhasebe işlemlerinde bile egemen hale gelen teknik, geniş kapsamlı ve değişik ilişkilerden etkilenen sevk ve idare problemlerinin çözümünde temel metod olarak kullanılmaktadır.

Doğrusal programlama, esas itibariyle, bir amacı belli sınırlayıcı şartlar altında maksimum ya da minimum yapan çözüme ne şekilde varılacağını gösteren matematik bir tekniktir. Bu yaklaşımın kavramsal çerçevesi, yani fa-aliyet denilen üretim birimleri arasındaki ilişkilerin analizine de "faaliyet analizi" denir. Faaliyet bir İktisadi işin yapılmasında, yani belli oranda inputların belli oranda üretime dönüştürülmesinde kullanılan yöntemi ifade eder. Doğrusal programlama matematik tekniği, çok sayıda faaliyetlerden oluşan, belli şartlarda optimal faaliyet setini çözmeye çalışır.

Görülüyor ki, doğrusal programlama sayısal çözümü veren matematik bir yöntem, faaliyet analizi ise bu yöntemin kavramsal içeriğini oluşturan bir analizdir. Aralarındaki bu sıkı ilişki nedeni ile "faaliyet analizi" ve "doğrusal programlama" çok kere aynı anlamda kullanılırlar.

Doğrusal programlama probleminde fonksiyonel ilişkilerin doğrusal olduğu varsayılmaktadır. Bu doğrusallık hem amaç fonksiyonu için, hem de sınır şartlarını belirleyen denklemler için sözkonusudur. Bunlardan herhangi birinin doğrusal nitelik taşıması halinde problem doğrusal programlama problemi ol-maktan çıkacaktır.

Doğrusal programlama probleminin ekonomide yaygın bir kullanım alanı vardır. Sözkonusu analiz, bir fabrikadan bir endüstriye veya bütün bir ekonomiye kadar her çeşit üretim birimlerinde uygulanabilmektedir.

Mustafa SEVÜKTEKİN

SBA