Epikürcülük
Aslen Sisamlı olan ve daha sonra Atina'ya yerleşen Epiküros (M.Ö. 341-270)'un, bu şehirde kurduğu felsefe öğretisine Epikürcülük adı verilmiştir.
Epikür felsefesinin ağırlık noktasını, karakteristik bir özelliğe sahip olan "ahlak" oluşturur. Bu düşünürün ahlak görüşleri fiziğine, fiziği de Demokritos'un atom teorisine dayanır. Buna göre Epikür, gerçekliğin sayısız ve görünmeyen küçük parçalardan, yani atomlardan meydana geldiğini ve bunların boş mekan içinde tamamen mekanik olarak hareket ettiklerini kabul eder. Yalnız Epikür, temel olarak dayandığı Demokritos'un atom teorisinde küçük bir değişiklik yapar: Demokritos'a göre başlangıçtan itibaren sonsuz bir hareket halinde bulunan atomlar, Epikür'e göre boş mekan içinde dikey olarak düşerler. Ancak bu dikey düşüşte hesaplanması mümkün olmayan küçük sapmalar meydana gelir. Dolayısıyla Epikür de Demokritos gibi mekanik zorunluluğu kabul eder. Ancak onun için mekanik zorunluluk, Demokritos'un iddia ettiği gibi mutlak değildir. Çünkü bu zorunluluktan küçük sapmalar olmaktadır ve bunu büsbütün ortadan kaldırmak mümkün değildir. İşte Epikür'ün bu düşüncesi, rastlantının bir dereceye kadar mümkün olduğunu (Çünkü Demokritos'ta rastlantı diye bir şey yoktur), dolayısıyla da insan eylemlerinde belirli bir özgürlük payının bulunduğunu göstermektedir.
Başka söyleyişle Epikür determinist değildir; nedensiz bir sonucun mümkün olduğunu kabul eder. Son tahlilde Epiktir ahlak bakımından sınırlanmış özgürlüğün yani sonuçsuz nedenlerin gözönünde bulundurulması gerektiğini hatırlatıyor.
İşte Epikür'ün Demokritosçu atom görüşüne dayalı bu fizik görüşü, ahlak açısından evrenin kör bir mekanik zorunluluğun, göre işlediği ve dolayısıyla kaderin, bir yandan bu kör zorunluluğa, diğer yandan ise hesabı mümkün olmayan bir rastlantının sonucu ortaya çıktığı düşüncesini doğurmuştur. Öyleyse insan kadere karşı kayıtsız kalmalıdır. Çünkü insan, ancak kendi iradesinin ürünü olan şeylere ilgi duyabilir. Dolayısıyla hayat ve ölüm karşısında da kayıtsız kalmalı ve yalnızca akıllıca davranıp bize sunulan bir yığın şeyden mutluluk sağlayanları ayırmasını bilmelidir. Epikür'ün "a-kıllıca davranmak" sözünden amacı, sonunda acı doğuran şiddetli hazlardan kaçınmaktır. Çünkü insan onlar olmadan yaşayamayacağından temel hayati ihtiyaçlarını tatmin etmekten geri durmayacaktır. Yalnız insan hiçbir şeye gereğinden fazlaya rağbet etmemelidir; çünkü fazlalık sonunda her zaman acıya neden olur. Sonra insan şan ve şeref gibi su İne ve görünüşe dayalı değerlerden uzak durmayı da bilmelidir. Bu sahte değerler İnsanı, hep daha fazlasını elde etmeye tahrik ederler, ama bunlara yeter derecede sahip olunamayacağı için, insan sürekli bir huzursuzluk içine düşer. Bu yüzden sonunda duyumsuzluk ve tiksinti yaratmayacak olan manevi hazlara ilgi göstermelidir. Bir de İnsan uyuşabildiği, kendisiyle aynı düşüncede ve karakterde olan insanlarla dostluk etmelidir. Bu düşüncenin bir sonucu olarak Epikürcüler, İlkçağda, gerçekten benzerine ender rastlanan bir arkadaş topluluğu kurmuşlardı.
Aristoteles'ten sonraki felsefe okullarım meşgul eden temel sorunlardan biri de, insanın ölüm karşısında nasıl bir tavır takınması gerektiği sorunuydu. Epikürcüler ölüme karşı korkusuz ve kayıtsız bir tavır takınmak gerektiğine inanırlar. Çünkü hayatla birlikte her şey sona eriyor ve artık içinde yaşamadığımız zaman, içinde hiç yaşamamış olduğumuz zaman kadar bizi ilgilendirmez. Var olduğumuz sürece ölüm yoktur ve ölüm var olunca da artık biz yokuz. Öyleyse ölüm korkulacak bir şey değildir.
Aynı şekilde cehennem azabından da korkmamak gerekir. Çünkü ruh maddi bir şeydir, bedenin karşılaştığı durumlar onun için de geçerlidir. Ruhun son derece incelmiş madde olduğu hastalık sonucu bayılmada, afetlerde, anestezide, sayıklamada görülebilir. Çünkü bu durumlarda bedenin ruh üzerine yaptığı etki, özellikle ruhun bedenin güç ve imkanlarına paralel olarak gelişmesi ya da çöküntüsü, yani yaşlanmasıdır. Ayrıca hastalıklar da ruh üzerine etki ederler, üstelik beden olmasaydı ruh asla ortaya çıkamazdı, yani kendini dışlaştıramazdı. Platoncuların ölümün ruhun daha yüce bir hayata geçişi, fikrini kabul etmeyen ve eleştiren Epikür yaşarken ölüm yok demektir, ölüm gelmişse artık biz yokuz, dolayısıyla ölümle bizim aramızda hiçbir ilişki sözkonusu edilemez ve onun için korkulamaz, demektedir.
Öyleyse asılsız korkular, varlığımızın amacı olan mutluluğu kazanmaya engel olmamalıdır. En yüce iyi olan mutluluk, aynı zamanda en yüce hazdır. Geçici duyuma bağlı haz değil, sürekli hal olan hayatın çalkantılarına karşı korunmuş olduğunu bilen derin sükun ve tam hoşnutluk halidir. İşte bunun içindir ki, zihnin zevkleri şehvete tercih edilmelidir, çünkü süreklidirler. Oysa duyum, an gibi geçicidir. Ayrıca her türlü aşırılıktan da kaçınılmalıdır. Ancak bazı elemler iyilik sayılmalıdır, sözgelimi ameliyat gibi. Çünkü ameliyat ile sağlığa kavuşulur.
Epikürcülerin dine karşı tavırları olumsuzdur. Onlara göre dinin en büyük sakıncası, insanı sürekli olarak korku içinde bulundurması-dır. Bu korkudan kurtulmak gerekir; bunun çaresi de dinle olan bütün ilgileri kesmektir. Epikür'e göre eğer tanrıların olması gerekliyse, onlar "ara alemlerde" yaşayan mutlu varlıklar olmalı ve dünya işleriyle meşgul olmalıdırlar. Çünkü dünyada öylesine kötü şeyler bulunmaktadır ki, bunlar tanrılık İşler olamazlar. İşte Epikür'ün tanrılarına saygı ve ibadete uygun olmayan bu görüşleri, haklı olarak ateist olarak tanınmalarına yol açmıştır.
Kuşkusuz içinde yaşadığı politik ortam her düşünürü etkilemiştir. Daha Aristoteles zamanında Yunan şehir-devletleri çökmeye başlamış, İskender'in İmparatorluğunu kuruşundan sonra da Yunanistan bu imparatorluğun bir eyaleti haline gelmişti. Böylece Yunanistan, politik özgürlüğünü bir daha elde etmemek üzere yitirmiş oldu. Çünkü İskender im-paratorluğunun dağılmasından sonra Yunanistan, bu kez de Romalıların eline geçmiştir. İşte bu durum karşısında Epikürcüler ve Stoalılar ortak bir temelde birleştiler: Kişi kendi dünyasına çekilmeli ve bireysel bir hayal yaşa-malıdır. Stoalılar bu hayatı yaşamak için devleti bir engel olarak görmezler ve evrensel (kozmopolit) bir devlet düşünürler. Epikürcüler ise, yine ahlak ve fizik görüşlerine dayalı olarak, devleti büyük bir kitle için kurulmuş bir teşkilat olarak görürler. Epikürcülerin ideali, daha önce de söz edildiği gibi, sevilen uyum içinde olunan arkadaşlarla, sınırlı bir çerçevede birlikte yaşanılan bir hayattır. Öyleyse Stoalıların bir dünya devleti istemelerine, yani kozmopolit olmalarına karşı, Epikürcüler tam anlamıyla bireycidirler.
Nitekim Atina'nın çalkantılı ortamına rağmen Epikürcüler Atina'daki" Epikürün Bahçesi"ni bir barış adacığı şekline dönüştürmüşlerdir. Epikür'ün ölümünden sonra okulun (Epi-kürün Bahçesi) yönetimi Mytileneli Hermakhos'a, ondan sonra Polystratos'a geçti. Epikürün görüşlerinin yaygınlaşmasında Metrodoros ile Kolotes'in etkileri daha çok oldu. Günümüze yazılarının bir kısmı kalmış olan Lakonlu Demetrios, dört yüzden fazla eseri olan Apollodoros, derslerini ünlü Romalı hatip ve felsefeci Cicero'nun izlediği Sidonlu Zenon, yineCicero'nun Öğretmeni olan Phiadros, Epi-küros okulunun başında M.Ö. 5L yılına kadar kalan Patro Epikürosçuluğun oluşmasında katkıları bulunan belli başlı isimlerdir.
Romada M.Ö.II. yüzyıldan itibaren tanınan Epikürosçuluk, Amafinius'un yazılarıyla yaygınlaştırılacak, Cicero döneminde ise en gözde akım haline gelecektir. Nitekim, Lucretius'un Evrenin Yapısı adlı eserde Epikürcü fiziğin etkisi açıktır. Yine T.Cassius, L.Torgua-tus, T.Fomporius Attİcus, Cacsar, Horatkıs, Cienç Plinius Epikür'ün Romalı izleyicileridir.
Orta Çağda Epikürcülük, Cicero'nun yazılarıyla kilise babalarının tartışmalarından tanındı. Daııtc zamanında Epikürcülük ruhun ölümsüzlüğünü ve ilahi takdiri inkar etmekle bir tutuluyordu. XV. yüzyılda Epikürcü ahlak felsefesini ilk savunan Lorenzo Valla oldu.
XVI. yüzyılda ünlü Denemeler'in yazarı Montaigne ile İtalyan Francesco Guicciardini Epikürcü olarak tanındılar. Yine bu yüzyılda Lu-dovico Ariosto davranışları ve şiirleriyle Epikürcülüğün temsilciliğini üstlendi. Ancak Yeni Çağ'da Epikürcülük XVII.yüzyılda Fransız rahip Pierre Gassendi'nin Epikür ve Felsefe Üzerine Bir İnceleme'siyle yeniden canlandı. Gassendi'yle (aynı zamanda Descartes ile de) dost olan Thomas Hobbes haz teorisine yeni ve canlı bir yorum getirmeye çalıştı. Böylece XVII. ve XVIII. yüzyılda Epikürcülük Fransa'da geniş bir taraflar halkası oluşturdu. Yine İngiltere'de Adam Smith, sonra Jeremy Bentham Epikürcü bir anlayışla "ahlaki matematik" olarak niteledikleri salt faydaya dayalı bir ahlak kurmaya çalıştılar. Nitekim faydacılık akımının oluşmasında önemli katkısı bulunan J.S. Mili Epikürcü haz anlayışına dayanıyordu.
Günümüz psiko-fiziğinin kurucusu olan Gus-Utv Fechner hazzı, hareketi belirleyen psişik bir güdü veya ilke olarak açıklar. Freud da psi-kanaliz öğretisinde Epikürcülükten yararlanmıştır.
SBA