Frankfurt Okulu

Frankfurt Okulu terimi 1923'te Almanya'nın Frankfurt kentinde Goethe Üniversitesine bağlı bağımsız Marksist eğilimli araştırma merkezi olarak Felix VVeipin ailesinin yardımıyla kurulmuş bulunan Institut fur Sozial-forsehung (Toplumsal Araştırma Enstitüsü)un üyelerinin çalışmalarını İfade eder. Hegelci diyalektiğe dayanan akım geleneksel Marksist "üst yapı" kurumu anlayışından farklılık gösterir ve Eleştirel Teori şeklinde de tanımlanır. Müdür Cari Grünberg'in yönetiminde Enstitü'nün çalışması 1902'lerde deneysel ve tarihsel olmaya eğilim gösterdi ve Avrupa İşçi sınıfının sorunlarına eğildi; Kari Korsch, György Lukacs ve diğerlerinin eserleri de dergileri olan Atthiv für die Geschichte des sozia-lismus uud ıterArbeiterbewegung da basıldı.

Max Horkheimer 1930'da emekliye ayrılan Cari ürünberg'in yerine enstitü'nün müdürü oldu ve çevresinde Erich Fromm, Herbert Marcuse ve T.W.Adorno, Friedrich Poilock, Leo Lowenthal ve daha sonra da Fransız Neumann, Otto Krichheimer ve VValter Benjamin gibi pek çok yetenekli teoriciyi topladı. Horkheimer yönetiminde Enstitü bir toplumsal dönüşüme arata olarak hizmet edebilecek disiplinler-arası bir toplumsal teori geliştirme-ye çalıştı. Bu dönemin ürünü sosyoloji, psikoloji, kültür incelemeleri ve siyasal ekonomiyi kapsayan felsefe ile toplumsal teorinin bir sentezi olarak ortaya çıktı. Ürünler yeni dergileri olan Zeiischıift für Sozialforschttng (1932-1941)'da yayınlandı. Bu dergi haltı okunmaya değer özellikte zengin bir makale ve kitap eleştirisi koleksiyonunu içermektedir.

Derginin ilk sayısında Horkheimer'in 'Tarih ve Psikoloji" ve "Bilim ve Bunalım Üzerine Notlar" adlı yazıları, iktisatçı Henryk Grossman'ın Marksist ekonomi-politikte "kapitalizmin çöküşü" konusunda bir incelemesi, Fromm'un Marksizm-Psikanaliz İlişkisine dair bir yazısı ve Lowenthal'in edebiyat sosyolojisiyle ilgili bir denemesi bulunuyordu. Adorno'nun kendi alanında İlk Örnek sayılacak müzik sosyolojisiyle ilgili yazısı derginin dikkat çeken diğer yazıları arasındaydı.

Horkheimer dönemindeki ilk büyük Enstitü tasarısı, zorba ve baskıcı rejimlerdeki akıl-dışı otoriteye boyun eğer bireyler üzerine bir araş-tırma olan otoritenin sistematik bir incelemesi idi. Bu tasarı iki ciltlik bir çalışma ile noktalandı: Otoıile ve Aile Üzerine İnceleme (J936). Faşizme 1930'larda büyük bir ilgi uyandı. Üyelerin çoğunu hem Yahudiler, hem de Marksist radikaller oluşturuyordu ve Hitler'in iktidara gelişi iden sonra Alniünya'yı terke zorlandılar. Üyelerin çoğunluğu Birleşik Devletler'e göç etti ve Enstitü 1934'ten, Frankfurt'a eski yerine döndüğü yıl olan 1949'a kadar Columbia Üniversitesinde faaliyet gösterdi.

Enstitü 1936'dan günümüze değin yaptığı çalışmaları "eleştirel toplum teorisi" olarak niteledi. Uzun zamandır "eleştirel teori" terimi, Enstitü'nün Marksizmini niteleyen bir temel belirleyici olarak kaldı ve onun Hegelci-Marksist diyalektik, tarihsel materyalizm ve marksist ekonomi-politik eleştirisi ve devrim teorisi içerisinde kökleri bulunan radikal bîr disip-linler arası toplumsal teori kurma girişiminden ayırd edilmiştir. Enstitü üyeleri şunu söylüyorlardı: Marks'ın mal, para, değer, mübadele ve fetişizm kavramları kapitalist ekonomiyi nitelemekle kalmayıp, aynı zamanda insan ilişkilerinin ve tüm hayat tarzlarının mal ve mübadele ilişkileri ve değerlerince yönetildiği kapitalizm dönemindeki toplumsal ilişkileri de karakterize etmektedir.

Eleştirel teorinin gelişim süreci üç evre halinde belirlenebilir. 1930'lardan II. Dünya Savaşı dönemini kapsayan birinci evrede Horkheimer ve Marcuse'ün yazıları etkin olup, bir yandan Marksizmin ekonomi ağırlıklı yorumundan, öte yandan da idealist "burjuva" düşüncesinden ayrışma gereği vurgulanmaya çalışılmıştır. Horkheimer'in deneyci Anglosakson felsefesini, Almanya'da etkili gözüken ve dahası felsefeyi eleştiren yazıları, Adorno'nun Kicrkegaard eleştirisi, Marcuse'ün liberalizm ile faşizm arasındaki sürekliliğe dikkat çeken yazıları bu dönemde ortaya çıkan ürünler olacaktır. Bu dönemde, Horkheimer'in İfadesiyle, eleştirel teori temsilcilerinin görüşleri maddecidir. Çünkü teori özgürlük ve mutluluğun başka bir dünya olmadığı için, ancak bu dünyada gerçekleştirilebileceğini ileri sürmektedir. Horkheimer, Marcuse ve Adorno, Kierkegaard'ın Önerdiği tarzda bir "derunilik"e karşıdırlar; manevi yaşantının dış dünyadaki eksiktik ve çelişkileri aşması sözkonusu edilemez. Fakat manevi ve kültürel olgular maddi gerçekliğe de indirgenemezler, görece bir nitelikleri bulunmaktadır. Sanat eserleri için bu kesinlikle böyledir. Nitekim Adorno'ya göre sanat eseri, içinden çıktığı toplumun bütün çelişkilerini taşır, fakat bu çelişkileri aşamazsa da, aşma veya değişme potansiyelinin bekçiliğini üstlenir. Okulun ikinci evresi savaş yıllarından 60'lara kadar uzanır. Bu dönemde teoriye Adorno'nun yaptığı katkılar, gelişimini de sağlamışa benzemekledir. Gerçekten Adorno Mtni-ma Moralia: Zedelenmiş Hayattan Çıkarılan Düşünceler (1951) ile Olumsuz Diyalektik (1966) gibi eserlerinde, Hegel'in "belirlenmiş olumsuzlama" kavramını felsefesinin odağına yerleştirir. Adorno ve Horkheimer, Aydınlanmanın Diyalektiği (1947) adlı eserlerinde toplum ve doğa İlişkisini incelerken de bu kavramdan yararlanmışlardır. Buna göre Aydınlanma, bilimsel düşünce ve teknolojik gelişme, İnsanın özgürleşmesinin önşartlarını oluştururlar, ancak gerçekleştirilirken yeni bir tutsaklığı da beraberinde getirirler. Toplumsal Özgürlüğe giden yolda araçların mutlak kılınması, amaçların unutulmasına ve tersine dönmesine yol açmaktadır. Bu noktada Eleştirel Teori Hegel ve Lukacs'ın geliştirdiği bir düşünceden faydalanmaktadır. Yani insanlar, doğanın baskısından kurtulmaya çalışırlarken, en az bunun kadar baskıcı bir "ikinci doğa" da meydana getirmişlerdir. Bu "ikinci doğa" toplumsal kurumlardan ve dizgini enemeyen teknolojiden oluşur ki, bu insanın kendi benliğindeki doğayı yok etmesinin bir bedeli ya da kefaretidir. Horkheimer'in bu dönemde görülen karamsarlığına karşılık Adorno düşünce düzeyinde de olsa çıkış yolları arar gözükmektedir: Olumsuz bir diyalektiğin, tutsaklık ve körlüğe karşı düşünce için bir direnç kaynağı oluşturacağını belirtir. Ayrıca, Horkheimer'den farklı olarak, sadece faşist ve komünist sistemleri değil, liberal demokratik (ABD ve Balı Avrupa) siyasal yönelimleri de "totaliter toplumlar" sınıfına sokar. Totaliterlik, her şeyin kavram haline dönüştürülmesinde, evreni açıklayan kavramsal sistemlerin kurulmasında tanımını bulur. İşle Adorno'ya göre olumsuz diyalektiğin işlevi felsefeyi kendine karşı kullanmak, nesnel gerçekliği tıkayan kavramsal kabuğu kavramların yardımıyla parçalamakta kendini gösterir.

1960'ların sonunda başlayan Frankfurt Okulu'nun üçüncü evresinde ABD'de bulunan Marcuse, eleştirel Teorinin temel yapısının 1930'larda oluşmuş şekli üzerinde kalarak, döneminin devrimci hareketlerini ve toplumsal dönüşüm durumunu açıklayabilecek yeni somut biryaklaşım ortaya koymaya çalışır. Psikanaliz ile ilgili incelemeleri de gözönünde tutularak özgürlük felsefesine biyolojik-psikolojik bir derinlik kazandırmayı amaçladı. Ne var ki, Eleştirel Teorinin yenilenmesinde Almanya'da Habermas ve Ofle'nin yaptıkları siyasal çözümlemeler etkin oldular. Habermas, iktisat ve siyaset bilimini yeniden Eleştirel Teorinin gündemine sokarken, ikinci olarak şimdiye değin üzerinde durulmayan iletişim ve dil olgularına yöneldi ve böylece Frankfurt Okulu'nun kapsamında bir değişikliği gerçekleştirdi. Kitleler nazarında kapitalizmin kendisini meşru kılmasını sağlayan ekonomik, siyasal, psikolojik ve ideolojik belirleyicileri ya da mekanizmaları inceledi. Offe ile beraber değişim ya da dönüşümü doğuracak bunalımın ekonomik olmaktan çok, siyasal ve ideolojik düzeyde bir "meşruluk bunalımı" biçiminde patlak vereceğini belirttiler.

Horkheimer "Geleneksel ve eleştirel teori' (1937) adlı anahtar niteliğindeki bir makalesinde şöyle diyordu: Madem ekonomi sefaletin ilk nedenidir, o halde teorik ve pratik eleştiriler temekle una yöneltilmelidir. Enstitü üyeleri kapitalist ekonominin temelinde yatan üretim çemberi, anarşi, çöküntüler, işsizlik ve savaşlar aracılığıyla burjuva toplumunu felake-te sürüklediğine İnanıyorlardı. Onlar bürokratikleşme ve toplumsal rasyonelleşmeye doğru artan eğilimlerin, kapitalist sistemin yarattığı ve o kadar övündüğü bireysellik ve Özgürlük özelliklerini tahrip ettiği kanısındaydılar.

Horkheimer 1937'deşüyleyazıyordu: "Eleştirel Teorinin içeriği, ekonomiye tamamen hakim olan kavramların zıtlarına dönüşmesini içerir: Dürüst mübadelenin derinlemesine bir toplumsal adaletsizliğe; serbest bir ekonominin tekelci tahakküme; üretici emeğin üretime kel vuran İlişkilerin güçlenmesine; toplum hayatının idamesinin insanların fakirleşmesine dönüşmesi." Eleştirel Teorinin amacı bu toplumsal durumları (şartları) dönüştür m ek ve "sonu gelen" bir çağın tarihsel harekelinin oluşumuna sunmaktır.

Eleştirel teori, rekabetçi kapitalizmin tekelci kapitalizm ve faşizme dönüşmesine ilişkin bir teorinin çeşitlemelerini yapıyor ve kapitalizmin sayesinde sosyalizme yer değiştireceği tarihsel sürecin bir parçası olmayı umud ediyordu, horkheimer iddia ediyordu ki, "Eleştirel teorinin etkisi altında doğan kategoriler mevcut durumu eleştirir. Marksist sınıfı, sömürü, artık değer, kâr, fakirleşme ve çöküş kategorileri kavramsal bir bütünün parçalarıdır ki, onun anlamı mevcut toplumun yeniden-üretilmesinde değil, fakat onun sağlıklı bir topluma dönüştürülmesinde aranmalıdır. Eleştirel teori böylelikle kurtuluşa duyulan bir ilgiden güdülenmiş olup "gelecek için mücadelece bağlanmış bir toplumsal pratik felsefesidir. Eleştirel teori verili mevcut teknik araçlara, böyle bir toplumu mümkün kıldığı kadarıyla özgür insanlar topluluğu olarak gelecek bir toplum fikri'ne sadık kalmalıdır.

1930'larda gerçekleştirilen bir dizi incelemede Sosyal Araştırma Enstitüsü tekelci kapitalizm, yeni sanayi devleti, tekelci kapitalizmde teknolojinin rolü ve dev şirketler, kültür sanayileri ve bireyin çöküşü gibi konulara İlişkin teoriler üretti. Onlar, gelecek birkaç on yıl boyunca toplumsal teorinin merkezine oturacak olan görüşler geliştirdiler. Böylesi bir disiplinlerarası uzmanlar grubunun bir enstitünün çatısı altında toplanması ender görülen durumlardandır. Tarihin zor bir döneminde radikal toplumsal teoriyi diri tutma işini üstlendiler ve rekabetçi kapitalizmden tekelci kapitalizme geçiş esnasında ortaya çıkan yeni tarihsel durum ile değişen toplumsal gerçekliğe ilişkin yeni-Marksist bir teorinin ana hatlarını sundu-lar.

II.Dünya Savaşı yıllarında Enstitü, savaşın baskılarına bağlı olarak çatlamaya yüz tuttu. Adorno ve Horkheimer California'ya gittiler, beri yanda Lowenthal, Marcusc, Neumann ve diğerleri faşizme karşı mücadeleye katkıları olsun diye Birleşik Devletler hizmetinde çalıştılar. Adorno ve Horkheimer, faşizm ve tüketici kapitalizmin yanısıra, Marksizmin de zimnî eleştirisini İçeren Aydınlanmanın Diyalektiği (1947) adlı ortak kitapları üzerine çalıştılar. Onlar Marksist tarih teorisinden ayrılarak, Yunanlılardan başlayan bilimsel düşüncenin başlangıcından, faşist toplama kampları ve Birleşik Devletler kapitalizminin kültür sanayilerine kadar aydınlanmanın kaderini titizlikle araştıran bir tarih felsefesi ortaya koyuyor-lardı. Onlar Batı rasyonalizminin tahakküme bir araç olarak nasıl hizmet ettiğini ve 'Aydınlanma'nın nasıl karşıtına yani miskinleştirme ve karanlığa ve zulme dönüştüğünü gösterdiler. 'Aydınlanmanın diyalektiği' adını taşıyan bu kitap aydınlanma bilimciliği ve akılcılığını eleştiriyor ve Marksizmi' Aydınlanmanın diyalektiği' içerisine zımnen dahil ediyordu.

II.Dünya Savaşı'nın ardından L950'lerin başında Federal Almanya Hükümeti'nin çağrılısı olarak Adorno, Horkheimer ve Pollock Almanya'da Enstitü'yü yeniden oluşturmak amacıyla Frankfurt'a geri dönerken, Lowlenthal, Marcusc ve diğerleri Birleşik Devletler'de kaldılar. Almanya'da Adorno, Horkheimer ve çevresindeki kişiler bir dizi kitap yayınladılar ve Almanya'da hakim bir entellektüel akım halini aldılar. Bu sıralarda "Frankfurt Okulu" terimi, onların disiplinler-arası toplumsal araştırmaya katkılarının ve Adorno, Horkheimer ve öğrencileri tarafından geliştirilen özel toplumsal kuramın bir nitelemesi olarak yagyınlık kazandı. Onlar sık sık diğer toplum teorileriyle metodolojik ve esasa ilişkin tartışmalara girdiler. Bu tartışmaların en dikkate değer olanı "pozitivizm tartışması'dır. Burada toplumsal teoriye getirilen aşırı deneysel ve niceliksel yaklaşımları eleştirdiler ve toplumsal teorinin daha spekülatif ve daha eleştirel olan biçimini savundular. Adorno ve Horkheimer'in çevresindeki Alman grubun, ayrıca ortodoks Marksizme arlan bir düşmanlığı da vardı ve sırasıyla, onların devrimci ve bilimsel Marksist perspektiflere körü körüne bağlanmalarından ötürü 'Marksizm-Leninizm' ve 'bilimsel Marksistler'in çeşitli tipleriyle eleştirdiler.

Frankfurt Okulu, gerçekte, kapitalizmin toplumsal hayalın tüm yönleri ve toplumsal denetimin yeni biçimlerinin geliştirilmesi üzerindeki artan gücünü teori haline getiren 'topyekün yönetilen toplum' ya da 'tek-boyutlu insan' teorilerinden ötürü tanımaya başladı. Ne var ki, 1950'lere gelindiğinde Frankfurt'a yeniden yerleşen Enstitü'nün çalışması ile Fromm, Lo-wenthal, Marcuse ve Almanya'ya geri dönmeyen diğerlerinin -ki onların Adorno ve Hork-heimer'in hem mevcut, hem de ilk eserleriyle araları çoğunlukla açık olmuştur- geliştirdiği teoriler arasında farklılıklar vardır. Böylece, savaş sonrası dönemde çeşitli eleştirel teoricilerin eserlerini yekpare bir 'Frankfurt Okulu'nun üyeleri sıfatıyla değerlendirmek yanıltıcı olacaktır. Oysa İ93ü'dan 1940'lann başına kadar disiplinlerarası toplumsal teori üzerine hem paylaşılmış bir amaç duygusu, hem de ortak bir çalışma sözkonusıı iken, bu tarihten-sonra eleştirel teorilerin sık sık araları açıldı ve birbirlerinden koptular; nihayet 1950'ler ve L960'larda ise Frankfurt Okulu terimi, gerçekte Almanya'daki Enstitü'nün çalışmalarına inhisar eder bir anlam kazandı.

'Frankfurt Okulu'nu bu şekilde bir bütün olarak karakterize etmek İmkansızdır. Çünkü onların çalışmaları otuz-kırk yıl sürmüş ve daha sonraları birbiriyle şiddetli tartışmalara girişen bazı düşünürleri kapsamıştır. Bununla birlikte, Enstitü'nün çalışmalarının geçirdiği çeşitli aşamalar şöylece tesbit edilebilir:

1- Grunberg dönemine ait deneysel-tarihsel incele-meler;

2- Horkheimer'in yönetiminde materyalist bir disiplinlerarası toplum kavramı kurma yolunda 1930'ların ortalarına kadar geri giden çabalar;

3- L937'den 1940'lann başlarına kadar süren göç döneminde eleştirel bir toplum teorisi geliştirme girişimleri;

4- L940'lar-da Enstitü üyelerinin dağılması ve Adorno ile Horkheimer tarafından çizilen yeni yönler;

5- Enstitü'nün Almanya'ya dönüşü ve 1950 ve 1960'larda Frankfurt'ta yaptığı çalışmalar;

6- Eleştirel teorinin. Birleşik Devletler'de kalan Fromm, Lowenthal, Marcuse ve diğerleri tarafından çeşitli yollarla geliştirilmesi; 7- Enstitü projelerinin sürdürülmesi ve eleştirel teorinin Almanya'da 1970 ve 1980'lerde .lurgen

Habermas, Oskar Negt, Alfred Schimidt ve diğerleri tarafından geliştirilmesi; 8-Avrupa ve Amerika'da halihazırda aktif olan daha genç teoriciler ve bilim adamları tarafından eleştirel teoriye yapılan katkılar.

Eleştirel teorinin kapsadığı alanı gözden geçirirken, hepsi de Adorno, Horkheimer, Marcuse, Habermas ve diğerleri gibi teorisyenlerin eserlerinin etkisiyle toplumsal eleştiriye bir ilgi uyandığını ve disiplinlerarası toplumsal teoriye bağlanmak suretiyle gevşek biçimde birbirine tutturulmuş teoriler, teorisyenler ve tasarıların farklılığı gözlemlenebilir.

Eleştirel teoricilerin deneysel ve niceliksel toplumsal teoriye karşı eleştirel olma eğilimindedirler ve teorik inşa, toplumsal eleştiri ve toplumsal dönüşüme daha sempatik bakarlar. Her ne kadar çoğunlukla marjinal kalsa da, bugünkü toplumsal teorinin eğilimi canlı bir teori olma niteliğini sürdürür. Böylece Frankfurt Okulu'nun mirası yaşamaya devam et-mektedir.

SBA