İstihale

(İktisadî Fıkıh Terimi)

(dönüşüm)

Sözlükte bir şeyin aslını ve Özelliklerini değiştirmesi demektir. Ayrıca imkânsızlık anlamı da vardır. Fıkıhçılar ve usulcüler de bu iki anlamda kullanırlar.

Terim olarak birinci anlamım şarap ve necis şeylerden sözederken fıkıhçılar kullanırlar. Çünkü bu maddelerin aslî yakma, ayrıştırma ve temiz bir şeye batırma gibi yollarla değişir veya başka bir şeye dönüşür. Tuzun elde edilmesinde olduğu gibi.

İkinci anlamı ise bir şeyin imkânsızlığıdır. Fıkıhçılar bu anlamdaki, yorumlarını talak, iman ve benzeri konularda açıklamışlardır. Meselâ, talakın bir şarta bağlı olmasının imkânsızlığı ve imandan dönme üzerine yemin etmenin ve bu yemine keffaret ödemenin imkânsızlığı gibi.

Yine bu anlamıyla, muamelat ve alışveriş konularında da istihale deyimi kullanılmıştır. Bu konudaki yorumlardan bazıları şöyledir: Üzerinde anlaşılan mal diğer tarafa tesliminden önce sahibinin elinde helak olursa sözleşme kendiliğinden fesholur. Çünkü söz konusu eşya teslim alınmadan önce helak olmuştur ve sözleşmenin uygulanması artık imkânsızdır. Bu durumda tazminat olarak kaybolan eşyanın aynısı mı yoksa yerine başka bir şeyin mi ödeneceği; yahut bu tazminatın, sözleşmenin tazminatı mı yoksa kişinin tazminatı mı olacağı üzerinde tartışma vardır.

Usulcüler ise bu deyimi sadece imkânsızlık anlamında kullanmışlardır. Onların görüşlerinden bazıları şöyledir: İmkânsız ile teklifin hükmü, lizatihi (kendisi) mi ligayrihi (başkası) inidir? Onlar mümtenî (muhal) ile teklifin caiz olup olmadığı konusunda da ihtilaf etmişlerdir. Daha geniş tafsilat usul kitaplarının ilgili bölümle-rinde mevcuttur.