Toprak mülkiyetinin kazanılması
Toprağın hem kamu, hem de özel mülke konu olabileceğini yukarıda belirtmiştik. İslâm, toprak
mülkiyetinin kazanılabilmesi için şu esasları getirmiştir.
1- İlk işgal ve ihya: Diğer mübah şeylere mâlik olabilmek için meşrû zilyedlik (ihraz)
yeterli iken, toprak mülkiyetinde buna ihyâ şartı da eklenmiştir. Hz. Peygamber şöyle
buyurmuştur: "Henüz hiç kimsenin eline geçmemiş bulunan bir şey, onu ilk ele geçiren kimseye
ait olur" (Ebû Dâvûd, İmâre, 36). Bu hadisi duyan sahabilerin araziye dağılarak işgal etmek
istedikleri toprak parçalarını adımlayıp işaretlemeye başladıkları nakledilir. Başka bir
hadiste ise ihya şartı açıklanır: "Kim ölü bir toprağı ihya ederse, bu toprak onun olur.
Haksız verilen emek için bir hak yoktur" (Buhârî, Hars, 15; Ebû Dâvud İmâre, 37; Tirmizî,
Akhâm, 38; Mâlik, Muvatta', Akdiye, 26, 27; Dârimî, Büyû', 65).
Toprağı işgal edip, ihya etmeksizin uzun süre bekletenlerle ilgili olarak, Allah elçisi şöyle
buyurmuştur: "Âd'tan kalma Allah'ın, Rasûlünün ve sonra sizindir. Kim ölü araziyi ihya
ederse ona sahip olur. Çeviren üç yıl içinde ihya etmemişse, bundan sonra bir hakkı kalmaz"
(Ebû Yûsuf, el-Harâc, Kahire,1396, s. 70). Nitekim mücerred olarak arazi çevirmenin mülkiyet
ifade etmeyeceğini ve bunun belli süre içinde ihya edilmesi gerektiğini Hz. Ömer şöyle
belirtmiştir: "Ölü araziyi kim ihya ederse onun olur. Çeviren üç yıl içinde ihya etmezse,
çevirdiği arazi üzerinde bir hakkı kalmaz" (Ebû Yûsuf a.g.e., s. 71). Bu duruma göre,
arazinin etrafını çevirmek veya ilk işgalde bulunmak üç yıl süreyle öncelik hakkı
vermektedir. Buna üç yıl içinde ihya şartı da eklenirse, toprak üzerinde mülkiyet hakkı
doğmaktadır.
2- Koru ve otlak olarak çevirme hakkı yalnız devlete tanınmıştır. "Allah ve Rasûlünden başka
kimsenin otlak çevirme (himâ) hakkı yoktur" (Buhârî, Cihâd 146; Ebû Dâvud, İmâre, 39) hadisi
bunun delilidir. Böylece nüfuzlu kimselerin otlakları çevirip başkalarına ait hayvanların
oraya girmesini engellemesi uygulamasına fırsat verilmemiştir.
3- Sulh yoluyla İslâm ülkesine katılan topraklar, diğer sahipsiz topraklar gibi Devlet
mülkiyetine geçer. Bunlar, gerektiğinde özel şahıslara da dağıtılabilir. Nitekim, Fedek
arazisi kendi mülkleri bulunmayan Muhacirlerle, ihtiyaç içindeki Medineli üç Sahabeye taksim
edilmiştir (er-Râzî, et-Tefsîru'l-Kebîr, XXIX, 284-285).
Sulh yoluyla İslâm ülkesine katılan veya savaşla fethedildiği halde sahipsiz bulunan
topraklar devlet mülkiyetine geçtiğinden, bu topraklar ancak devlet başkanının tahsis etmesi
(ikta) ile özel mülkiyete konu olabilir. Devletin şahıslara tahsis edeceği bu topraklar
arazinin bulunduğu bölgeye göre öşür veya harac vergisine tabi olur (İbn Âbidîn,
Reddü'l-Muhtâr, İstanbul 1306, III, 288). İmam Ebû Yûsuf Irak'taki bu çeşit topraklardan söz
ederken şunları saymıştır: İran devlet başkanına (Kisrâ), vezirlere, hanedana ve savaştan
önce veya savaş sırasında ölen ya da ülkeyi terk edenlere ait sahipsiz topraklar. Devlet bu
çeşit toprakları istediği kimselere ikta etme yetkisine sahiptir (Ebû Yusuf, el-Harâc, 62,
63, 64, 65).
4- Savaş yolu ile ele geçirilen toprakların dağıtılması konusu tartışmalıdır.
Hanefilere göre, İslâm devlet başkanı fethedilen topraklardan sahipli olanlar hakkında;
önceki yöneticilere ait olanların dışında kalanın beşte birini beytülmale ayırdıktan sonra,
gazilere dağıtmak veya eski sahiplerinin elinde bırakarak kendilerinden harac almak
şıklarından birini tercih edebilir (es-Serahsi, el-Mebsût, Mısır, 1331, X, 15; el-Kâsânî,
Bedâyiu's-Sanâyi', 2. baskı, Beyrut,1394/1974, VII, 118; eş-Şevkânî, Neylü'l-Evtâr, VIII,
16-17; Ebû Yûsuf, a.g.e., s. 68-69). Hz. Ömer'in Irak ve Sûriye toprakları üzerindeki
uygulaması buna örnek gösterilebilir.
İmam Şafiî'ye göre, devlet başkanı savaş yolu ile fethedilen beldenin işlenen veya değerli
olan topraklarını, diğer ganimet malları gibi, beşte bir beytülmal hissesi ayrıldıktan sonra
gazilere dağıtmak zorundadır. Ancak, gazilerin haklarından ferağat etmeleri halinde bu
topraklar devlete kalabilir (eş-Şâfiî, el-Ümm, III, 181; eş-Şevkânî, a.g.e., VIII, 14-17;
İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-Kadir, VI, 328).
İmam Mâlik'e göre, fethedilen arazi prensip olarak dağıtılmaz. Bütün müslümanlar lehine vakıf
gibidir. Ancak İslâm devlet başkanı bu arazilerin dağıtılmasında toplum yararı görürse
dağıtmak yoluna da gidebilir (Mâlik, el-Müdevvene, III, 26, 27; el-Muvatta, II, 470;
İbnü'l-Hümâm, a.g.e., VI, 32).
Ahmed b. Hanbel'e göre ise, İslâm devlet başkanı fethedilen yer toprakları ile ilgili olarak,
müslümanların yararını gözetmek şartıyla, seçimlik hakkına sahiptir. İslâm toplumu adına
vakfetmek, beşte biri ayırdıktan sonra dağıtmak, kısmen dağıtmak şıklarından birisini tercih
edebilir. Nitekim, Rasulullah (s.a.s) her üçünü de yapmıştır. Benu Kurayza ve Benu Nadir
arazini dağıtmış, Mekke arazisini dağıtmamış, Hayber topraklarını ise kısmen dağıtmıştır
(İbnü'l-Hümam, a.g.e., VI, 32; eş-Şevkânî, a.g.e., VIII,14-17; Fahri Demir, a.g.e., s. 202
vd.).
5- Madenlerin mülkiyeti: İslâm hukukuna göre, maden mülkiyetini; istihsal edilen maden ve
kaynağındaki maden rezervi olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür.
İstihsal edilen maden, cinsi ne olursa olsun su, ot, ateş gibi mübah mallardan olup, prensip
olarak bulana, yani üretene ait olur. Bir pınardan alınan su alana ait olduğu gibi,
madenlerden istihsal edilen de istihsal edene ait olur. Yalnız altın, gümüş, demir, bakır ve
kurşun gibi erime özelliği taşıyan madenler, ganimetlerde olduğu gibi beşte bir vergiye
tabidir. İmam Malik'e göre, böyle bir maden kolaylıkla çıkarılmışsa vergi beşte bir olurken,
masraflı bir üretim yapılmışsa vergi oranı kırkta bir olur (es-Serahsî, el-Mebsût, II, 211;
Şâfiî, el-Ümm, II, 42, 43).
Diğer yandan kaynaktaki maden rezervi üzerinde ne yer sahibi ve ne de bulan için bir mülkiyet
hakkı doğmaz. Bu yüzden Hanefî, Mâlikî ve Hanbelî hukukçuları madenlerin rakabe mülkiyeti
olarak hiç kimseye ikta edilemeyeceğini ve bunların herkesin ortak bulunduğu mübah mallardan
olduğunu belirtmişlerdir. Hatta Hanetî hukukçusu es-Serahsî, ikta için daha açık örnekler
vermektedir: "Bir kimse, devletin kendisine ikta yoluyla işletme imtiyazı verdiği bir maden
ocağında işçi çalıştırsa, ocaktan maden çıksın veya çıkmasın işçinin ücretini yüklendiği
için, istihsal edilen maden işverenin olur. İstihsal ettiği madenin ise beşte birinden az
olmamak üzere, devlet ile anlaştıkları oranda vergi verir. Bu kişinin yanında iş akdi
yapmaksızın başka birisi kendi başına çalışsa, istihsal ettiği madenin beşte dördü bu
kişinin olur. Çünkü maden, ikta edilmekle kişinin mülkiyetine geçmez. Kaynaktaki maden
rezervi hadiste bildirilen su, ot ve ateş gibi ortak mübahlardandır" (es-Serahsî, a.g.e.,
II, 212, 217; Mâlik, el-Müdevvene, V, 51, VI, 192-193; İbn Kudâme, el-Muğni, VI, 158),
Maden rezervlerinin özel mülk edinilememesi prensibinin kaynağı, ortak mübahlarla (su, ot,
ateş) ilgili hadis ve Hz. Peygamber'in tuzluk iktama ait şu hadisidir: "Ebyad b. Hammal'dan
nakledildiğine göre, bu zat Hz. Peygamber'i ziyaret ederek yerini belirttiği tuzluğun
kendisine ikta edilmesini istemiş ve Hz. Peygamber de ikta etmişti. Tam oradan ayrılacağı
sırada, orada bulunanlardan birisi, Hz. Peygamber'e; "Neyi ikta ettiğinizi biliyor musunuz,
ya Rasülullah? Siz ona sanki bir kaynak su ikta etmiş oldunuz" demiştir. Ravi Ebyad bunun
üzerine o ikta, Hz. Peygamber'in geri aldığını ilâve etmiştir" (Ebû Dâvûd, İmâre, 36;
Tirmizî, Ahkâm, 39; İbn Mâce, Ruhûn, h. no: 2475).
Sonuç olarak İslâm hukukuna göre, maden mülkiyeti ne "mütemmim cüz", ne "sahipsiz mal" ve ne
de "devlet mülkiyeti" niteliği taşımaz. Madenler kamu karakterli mübah ve beşte biri
toplumun, beşte dördü, bulup işletenin olmak üzere temelde ortak mübahlardandır.
Şamil İA