Müteahhirûn dönemine ait hüküm değişikliğine şunları örnek verebiliriz
a- Mütekaddimûnden olan fakihlere göre, satın alınacak evin önceden bir odasını görmek
yeterli idi. Bununla, alıcının diğer odaları görme muhayyerliği hakkı düşmüş sayılıyordu.
Müteahhir hukukçulara göre ise, satın almadan önce, her bir oda ayrı ayrı görülmedikçe görme
muhayyerliği hakkının devam ettiği esası benimsendi. Burada bina yapımı ile ilgili örflerin
değişmesi, hukukçuları bu görüşe itmiştir. Çünkü eski hukukçular döneminde evin tüm odaları
eşit ve benzer biçimde yapılırken, 5. (11.) yüzyıldan itibaren standard olmayan farklı
yapımlar ortaya çıkmıştır. Bu yüzden bir odayı görmekle bütünü görmüş gibi bilgi edinme
imkânı kalmamıştır (Ali Haydar, a.g.e., I,102).
b- Hanefiler, Mütekaddimûn döneminde hac, imamlık, müezzinlik, Kur'an-ı Kerim ve fıkıh
öğretimi gibi taatlerin bir hizmet akdiyle ve maaş karşılığında yapılamayacağını, bunların
sevabı âhirette alınmak üzere ifa edilmesi gerektiği prensibini benimsemişlerdir.
Müteahhirûn döneminde ihtiyaç, dinî hizmetlerin görülmesindeki ihmal ve tembelliğin ortaya
çıkması yüzünden artık bu hizmetlerin bir şahıs, vakıf veya devletten alınacak ücret veya
maaş karşılığında yapılabileceğine fetva verilmiştir. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî alimleri ise,
İslâm'ın çıkışından itibaren din görevlilerini emeğini kiralayan, yani iş akdi ile çalışan
sınıf içinde kabul etmiştir (el-Kâsânî, Bedâyiu's-Sanâyi', Beyrut 1394/1974, lV, 184;
el-Fetâvâ'l-Hindiyye, IV, 448; el-Mâverdî, el-Ahkâmû's-Sultâniyye, Kahire 1298, s. 210:
el-Mevsûatü'l-Fıkhiyye, Kuveyt, I, 289, 295; Hamdi Döndüren, Çağdaş Ekonomik Problemlere
İslâmî Yaklaşımlar, İstanbul 1983, s. 146).
c- Mütekaddimûn döneminde hâkim, had cezasını
gerektiren suçlar dışındaki davalarda dava konusu olay hakkında kendi şahsî bilgisine
dayanarak hüküm verebilirdi. Müteahhirûn döneminden itibaren ahlâkın bozulması, rüşvetin
yayılması ve makam hırsının ön plâna çıkması gibi sebeplerle, artık hâkimin olay hakkındaki
şahsî bilgisine dayanarak hüküm veremeyeceği, başka ispat edici belgelere dayanması
gerektiği prensibi kabul edilmiştir (İbn Âbidîn, Uküdu Resmi'l-Müftî, Beyrut, ts. (Resâil
İçinde), I, 44).
d- Ebû Hanîfe mülkiyet hakkının kullanılmasının kayıtlanmasını kazaya değil de diyânete
(uhrevî müeyyideye) bırakmıştır. Ancak müteahhir Hanefi hukukçuları ahlâkın bozulması
üzerine, komşuya fâhiş zarar verme halinde mülkiyet kullanımına İslâm mahkemesinin de
müdahale edebileceği görüşünü benimsemişlerdir. Delilleri istihsandır. Fetvâ da buna göre
verilmiştir (Abbâdî, el-Mülkiyye fî ş-Şerîati'l-İslâmiyye, Ammân 1974, II, 131-145; Mes'ud
Efendi, Mir'ât, İstanbul 1299, s. 510).
e- Genel ahlâkın bozulması, genel prensiplerden ayrılarak bir takım tedbirler alınmasını
gerektirdiği gibi; giderek aşırı hale gelen bazı hükümlerin gevşetilmesi zarûretini de
ortaya çıkarmıştır. Nitekim İslâm'ın ilk devirlerinde şahitlerde "mutlak adalet" vasfı
aranırken, Müteahhırûn döneminde "emsel fe emsel" prensibine geçilmesi gerekmiştir. Bunun
anlamı şudur: Toplumda şahitlik yapacak âdil kimseler yoksa, durumları en iyi olanlardan
başlamak üzere, sırası ile durumları daha az iyi olanların da şahitlikleri delil olarak
kabul edilir. Böylece müteahhir İslâm hukukçuları, fesâdu'z-zemân'dan kaynaklanan bir
zarûretle, şâhitlerde nass'ların istediği "mutlak (kâmil) adalet" prensibini gevşeterek
nisbî adaletle yetinmek ihtiyacını duymuşlardır (ez-Zerkâ, Medhal, Dımaşk 1956, II, 931).
f- Mahkemede hazır bulundurmak için davalıya kefil olan kimse, Hanefi mezhebinin asıl
görüşüne göre, sanığı mahkeme dışında, meselâ çarşıda teslim etmekle de yükümlülükten
kurtulur. Çünkü şehir halkı gerekirse bu konuda hâkime yardımcı olur. İmam Züfer ise, şarta
riayetle, sanığın bizzat mahkemede hazır bulundurulmasını gerekli görür. İşte müteahhir
hukukçular bu konuda mezhebin asıl görüşünden ayrılarak İmam Züfer'in görüşünü esas
almışlardır. Büyük müteahhir hukukçu es-Serahsî (Ö. 490/1097) bu tercihin gerekçesini şöyle
açıklar:
"Müteahhir âlimlerimiz şöyle derler: Mezhebin görüşü kendi zamanlarındaki duruma bina
edilmiştir. Bizim zamanımızda ise, eğer bizzat mahkemede ve kadı huzurunda hazır
bulundurulması şart koşulmuşsa, bu şarta riâyet etmek gerekir. Kefil olunan şahsın çarşıda
hâkime teslimi ile yükümlülük düşmez. Zira zamanımızda insanların çoğu, fısk ve fesat
ehlinin galebesinden dolayı sanığın mahkemede hazır bulunmaktan kaçınmasına yardımcı
olmaktadırlar. Dolayısıyla "sanığın bizzat mahkemede teslim edilmesi" şartının ifade ettiği
bir anlam vardır ve bu şarta uyulması gerekir. Aksi takdirde yükümlülük düşmez" (es-Serahsî,
el-Mebsût, İstanbul 1983, XIX, 165). Zeylaî, fetvada bu görüşün esas alındığını belirtir
(Zeylâî, Tebvînü'l-Hakâik, Beyrut, ts., IV, 149).
g- Ebû Hanîfe ve Ebû Yusuf'a göre, erginlik çağına ulaşmış, akıllı bir kadın, velisinden
izinsiz evlenebilir. Eğer böyle bir kadın dengi olmayan birisi ile evlenmişse, velilerin
nikâh akdini feshettirme hakları vardır. Hasen b. Ziyad (ö. 204/819) ise, bu tür evlilikte,
akdin başlangıçtan itibaren caiz olmadığı görüşündedir. es-Serahsî, bu son görüşün daha
ihtiyatlı olduğunu belirtmiştir. Gerekçesi yine fesâdu'z-zemân'dır. Ergin ve akıllı kadın,
dengiyle evlenmişse akit kesinleşir. Evlendiği erkek dengi değilse, velisi müdahale
edebilecektir (es-Serahsî, a.g.e., VI, 10, 13; el-Merginânî, el-Hidâye, y. ve t.y., I, 196,
201; el-Mevsılî, el-İhtiyâr, III,100,101; Mehmet Erdoğan, a.g.e., s. 196, 197; Hamdi
Döndüren, Delilleriyle İslâm Hukuku, İstanbul 1983, s. 196 vd.)
Sonuç olarak, zamanın değişmesi ve toplumda yeni ihtiyaçların ortaya çıkması halinde
özellikle örf, istihsan ve maslahata dayalı olan konularda, Müteahhirûn döneminde yeni bir
yaklaşımla çözümler getirilmiş ve bu yenileştirme hareketi iki asır kadar sürmüştür.
Günümüzün toplum ihtiyaçları da özellikle idârî, mâlî ve ekonomik konularda yeni problemler
ortaya çıkarmıştır. Bu arada daha önceki yüzyıllarda görülmeyen problemlere de Gözüm
getirilmesi gerekmektedir. Bunu, İslâm hukukunun çeşitli dallarında uzmanlaşmış mütehassıs
hukukçular yapabilir.
İslâm hukuku tarihinde Müteahhirun dönemi Şemsü'l-Eimme el-Halvânî (Ö.448/1056)'den
Hâfızu'din el-Buhârî (Ö. 693/1249)'ye kadar olan devreyi kapsar.