Organizasyon

Organizasyon, birden fazla kişi ve grupların bir araya gelerek gayelerini gerçekleştirmek ve bu amaçla tesbit edilen özel görevleri yerine getirmek maksadıyla belirli kanunlar, yönetmelikler ve daha başka esaslar çerçevesinde oluşturdukları kuruluşlara verilen isimdir. Belirli görevleri ve yükümlülükleri açısından sosyal üniteleri birbirinden ayıran ve bu ünitelerin ileri seviyede bir bütün oluşturmasından doğan düzenlemelere de bu ad verilir. Organizasyonu oluşturan, yani organizasyonun belkemiği insandır.

Kelime olarak belli bir fonksiyonu icra etmek amacıyla ayrı parçalan bir araya getirmeyi ifade eden organizasyon, Chester Bernard'ın tarifiyle "iki veya daha çok şahsın güçlerini veya faaliyetlerini bilinçli olarak koordine ettikleri bir sistemdir." Weber ise, birleşik grup dediği amaçlı insan kümesini diğer sosyal organizasyonlardan ayırmaktadır. Çalışmalarında bürokrasi ile olduğu kadar organizasyonlarla da doğrudan ilgilenmiş olan Weber, sosyal organizasyonların biçimi olarak tanımladığı birleşik grubu "hem kapalı, hem de kurallarla dışardakilerin kabulünü sınırlayan, düzeni belli kişilerin faaliyetleriyle güçlenen, bir şefi ve genellikle bir kurmay heyeti olan sosyal ilişkidir, şeklinde tanımlamaktadır. Weber Organizasyonlar için de spesifik bir tanım vermekte ve onları "belli bir türün maksatlı ve sürekli faaliyetler sistemi" şeklinde ifade etmektedir.

Weber'in tanımındaki birkaç unsurun üzerinde durmak gerekir, çünkü bu unsurlar daha sonraki yazarların tanımlamalarına da esas teşkil etmiştir. Üzerinde ilk duracağımız husus, organizasyonun bir sosyal ilişki olduğudur. Yani fertlerin iş etkileşimi organizasyonun İçinde olmaktadır. Fakat tanımda da belirttiğimiz gibi bu etkileşim tesadüfi temaslarla değil, bilinçli faaliyetlerle sürmektedir. Organizasyon, nüfusun belli bir kısmını içine alırken, diğerlerini de dışarda bırakır. Yani organizasyonun kendisinin bir sının, bir çerçevesi vardır. Weber tanımının önemli özelliklerinden biri de, düzen fikridir ve bu özelliğiyle organizasyon, toplumdaki diğer varlıklardan ayrılmaktadır. Tarif organizasyonda bir işbölümü ve yetki hiyerarşisinin olduğunu da ifade etmektedir. Çünkü amacına ulaşmak ve fonksiyonlarım ifa etmek bir düzeni gerektirir. Bu düzeni sağlayacak olan otoritedir.

Weber organizasyonlar için birleşik grup fikrine bazı kriterler ilave etmektedir. Organizasyonda iç etkileşim komünal değildir. Bu da organizasyonları aile gibi diğer sosyal varlıklardan ayırmaktadır. Ayrıca organizasyonlarda kendiliğindenlik de yoktur.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi, insanların ortak amaçlan organizasyonun ortaya çıkmasında büyük rol oynar. Onun için daha geniş olarak sosyal organizasyon tabirinden de burada söz etmek mümkündür. Sosyal organizasyonlar, daha geniş ilişkiler seti olarak ortaya çıkmaktadır. Organizasyonlarda içine aldıkları kitle küçülmeye başladıkça amaçlar da netleşmeye başlar; büyüdükçe de değişik özellikler ve sıfatlar kazanır. Bazı yazarların bu durumu dikkate alarak organizasyon kelimesine "kompleks", "büyük ölçekli", "resmi" gibi sıfatlar katarak bu gelişmeyi ve değişikliği ifade etmek istemişlerdir. Fakat bazı yazarlar da bu sıfatlandırmanın sonunun ve pratik bir yararının olmadığını ifade etmektedirler. Organizasyonlar, şekillendirme bakımından da farklılıklar arzederler. Ama nihayet onlar da sosyal ünitelerdir, insan grupları tarafından bilerek oluşturulurlar ve spesifik hedeflere yönelirler. Büyük şirketler, ordular, okullar, hastahaneler, hapishaneler bu gruba dahil edilebilir; kabile, sınıf ve etnik gruplar ve aileler bunun dışında kalır. Organizasyonlar, (1) işbölümü, güç ve haberleş* me, sorumlulukları geleneksel olarak, ya da tesadüfi anlamda oluşturulmamış, fakat özel hedeflerin gerçekleşmesi için planlanmış bölümler, yanında (2) hedefe ulaşmayı sağlayacak ve onu yönlendirecek güç merkezlerinin varlığı ve (3) fonksiyonunu icra edemeyen kişinin yerine yenisinin ikamesi gibi temel özelliklerle karakterize edilebilir. Öyleyse organizasyonlar için bir genel tanıma ulaşmak mümkündür. Organizasyon nisbeten belirlenebilir bir sının alan, normatif bir düzene sahip, hiyerarşik yetki sıralı, haberleşme sistemleri olan, üyelik ve koordinasyon sistemlerine sahip bir kollektivitedir. Bu kollektivite bir hedefe veya hedefler setine ilişkin faaliyetlere angaje olmuş ve nisbeten devamlılık arzeden bir varlığa sahiptir.

Organizasyonlarda hedeflerin tayininin kaynağı insan ihtiyaçlarıdır. Yani insan organizasyonla ve belirlenen hedefle ihtiyaçlarım karşılamaya yönelir. O nedenle organizasyona dahil edilecek kişilerin, organizasyon hedefleri bakımından fayda ve maliyeti mantal düzeyde olduğu gibi reel ölçülerle de mukayese edilir. Klasik organizasyon teorisinde fertleri organizasyonun bünyesine sevkeden temel unsurlar ekonomik kazanç ve güvenlik ihtiyacı iken, neo-klasik teoride genişletilerek buna ferdin değer-leriyle sosyal etkileşimini tatmin ihtiyacı da katılmıştır. Modem teoride ise daha da genişletilerek insanın sadece biyolojik, güvenlik, dostluk ihtiyaçlarını değil, aynı zamanda hürmet etme, ya da hürmet görme ve olgunlaşma ihtiyacını tatmin de önce kümeye dahil edilmiştir.

Organizasyonlar çeşitli şekillerde sınıflandırılabilir. Biz burada önce oluşma biçimine ve fonksiyonlarına göre organizasyonları sınıflandırabiliriz. Bu durumda organizasyonlar formel ve informel (formel olmayan) organizasyon olarak ayrılır.

Formel organizasyonlar açık ve net olarak yapılaştırılmış faaliyetlerle karakterize edilir. Fertler çeşitli eksikliklerini (kabiliyet, anlama, zayıflık gibi) formel organizasyonla gidermek isterler. Formel organi-zasyonların gelişmesi sadece faaliyetler değil, haberleşme, otorite, güç ve sorumluluk, ilişkilerin muhasebesi olarak da kendini gösterir. Yönetimin merkez mi, ademi merkezi mi olduğu, yönetimin alanı ve hattı ile kurmay heyetinin durumu, formel organizasyonlarda yetki sorunu ile yakından ilişkilidir. Buna rağmen formel organizasyonların en İyi nasıl inşa edileceğine ilişkin tek bir yol yoktur.

İnformal organizasyon ise formel organizasyon içinde ortaya çıkan bir gölge organizasyondur. Formel organizasyona benzemezler, gevşek organizasyondur, esnektir ve belirli bir tanımları yoktur. Yönetimin bu tür organizasyonların gelişip gelişmeyeceği ile ilgili bir seçimi de yoktur. Fertler (ya da üyeler) resmi organizasyon tarafından karşılanamayan ihtiyaçlarını, resmi olmayan organizasyonla karşılarlar. Böyle bir organizasyon oluştu mu, kendine mahsus davranış standartları da geliştirir.

Organizasyonlar formel-informel olarak ayrılabileceği gibi, hedefleri bakımından da değişik tipler altında sınıflandırılabilirler. Yazarlar bu konuda değişik sınıflama yollarına gitmekle birlikte biz Daniel Katz ve Robert L. Kahn'ın organizasyon tiplerini belirtmek istiyoruz.

Birinci tip organizasyon üretim veya ekonomik organizasyondur. Bu organizasyon servetin yaratılması, malların üretilmesi, kamuya veya onun bîr bölümüne hizmetlerin sağlanması ile ilgilidir. Üretim organi-zasyonları da birincil, ikincil ve üçüncül alt birimlere bölünebilir. Bu organizasyon toplumun hayati ihtiyaçlarını karşılayacak mallan ve hizmetleri onun tüketimine sunmak amacındadır.

İkinci tip organizasyon idame organizasyonudur. Bu organizasyon tipi kişilerin toplumdaki rollerinin sosyalizasyonunu sağlamak amacındadır. Bu organizasyon da alt organizasyon tiplerine bölünebilir. Bunlar doğrudan idame görevi üstlenmişlerdir. Camiler, okullar, sağlık ve refah kurumlan bu cümledendir. Bu organizasyonlar toplum lehine normatif bir bütünleşme sağlarlar.

Üçüncü tip organizasyonlar intibakı sağlayıcı organizasyonlardır. Bilgiyi üretme teorileri geliştirme ve test etme, bir dereceye kadar, bilgi birikimini mevcut problemlere uygulama amacındadirlar. Bunun en belirgin örneğin üniversiteler ve diğer araştırma organizasyonlarıdır. Bazı sanatsal organizasyonları da, insanların anlama, kabiliyet ve deneyimlerini zenginleştirme, ufuklarını genişletme özelliği dolayısıyla bu tipe katmak mümkündür.

Dördüncü tip organizasyon ise siyasi veya idari organizasyonlardır. Bu organizasyonlar hüküm ve karar verme, koordinas-yon, kaynakların, toplumun ve alt sistemlerin denetimi amacındadır. Devlet bunun belirgin örneğidir. Bu tipe dahil edilebilecek diğer organizasyonlar hükümetin alt sistemleri, baskı grupları, sendikalar, özel çıkar grupları; doktorlar, eğitimciler ve çiftçilerin organizasyonlarıdır.

SBA