Osmanlı Maliyesi
Osmanlı maliyesi çok geniş topraklar üzerinde kurulmuş bir devlet yapısı içerisinde esneklik özelliği taşır. Bu şekilde fethedilen yerlerdeki mahalli gelenekler de değerlendirilerek mali bütünleşme sağlanmıştır. Mali ve idari bakımlardan özerk ve yarı özerk birimler kuvvetli bir merkeziyetçilik çerçevesinde yerlerini almışlardır.
Osmanlı Devleti sayım (tahrir) geleneğine sahip ülkelerde yayılmıştır. Bu sayımlar gelir kaynaklarını tesbit amacıyla yapılır ve değişiklikleri izleyebilmek için de genellikle otuz yılda bir tekrarlanırdı. XVII. yüzyılın sonlarından itibaren ancak yeni fethedilen veya elden çıktıktan sonra geri alınan bölgelerin sayımı yapılmıştır.
Sayımlar genellikle iki safralıydı. İlkinde faal nüfus, mali imkanlar ve bundan devletin payı belirleniyordu. İkinci safhada devlet payına düşen gelirin hazine ile tımar kesimi arasında bölüştürülmesi yapılırdı. İlk safhada hazırlanan deftere mufassal (ayrıntılı defter), ikincisine icmal (özet) denirdi. Bu defterlere tapu defterleri de denmektedir.
Mali teşkilatın en üst makamı baş defterdarlıktır (Bab-ı defleri). Merkez ve eyaletler maliyesi ona bağlıdır. Tımar sistemi için ayrı defterdarlar vardır. Başdefterdarlığın yönetiminde hazinenin çeşitli gelir ve gider hesaplarının tutulduğu ve koordinasyonun sağlandığı çeşitli kalemler vardı. Başdefterdarın zaman içinde değişen sayıda yardımcıları vardı. Bunlardan Rumeli birinci def-terdarı, aynı zamanda sadramaza karşı sorumlu olan Başdefterdar idi. Başdefterdar malî yargının ve hazine işlemlerinin en üst' makamıydı. Rumeli ve Anadolu eyaletlerinin dışında kalan diğer eyaletler de Başdefterdara bağlı taşra defterdarlık lan kurulmuştur.
Merkezdeki maliye daireleri eyaletlerde ve merkezde oluşan gelirleri, giderleri veya her ikisini de yönetmekte, bir kısmı da koordinasyon işlevi görmektedir. Gelir ve gider kalemleri mukataa denen işletmelerin satış, el değiştirmesi gibi işlemleriyle ve cizye ve avarız gelirlerinin tahsili, ödemelerin yapılması vs. işlerle uğraşırlardı. Bir dereceye kadar coğrafi bir işbölümünü ak-settiren merkez maliye kalemleri şunlardı:
A. Gelir kalemleri: Başmuhasebc (Muhasebe-i evvel), Cizye Muhasebesi, Harameyn Muhasebesi, Harameyn Mukataası, Mevkufat, Başmukataa (Mukataa-i evvel), Ziyade-i cizye, Maden Mukataası, Bursa Mukataası, İstanbul Mukataası, Avlonya ve Ağriboz Mukataası, Haslar Mukataası, Anadolu Muhasebesi, Ağnam Mukataası, Şıkk-ı sanî kalemi.
B. Gider kalemleri: Yeniçeri Kalemi, Piyade Mukabelesi, Süvari Mukabelesi, Tezkire-i kal'a-i evvel, Tezkire-i kal'a-i küçük, Küçük Ruzmançc, Teşrifat Kalemi, Salyane Mukataası.
Bazı gelir büroları aynı zamanda bazı giderlerin hesabını tutmayı da üstlenmişti. Ruznamce kalemi de merkezi koordinasyonu sağlayan kalemlerin başında gelmektedir.
Osmanlılarda hazine, iç ve dış hazineler olmak üzere iki türlüydü. İç hazine bir yönüyle padişahların özel gelir ve giderleriyle ilgiliydi. Bir yönüyle de dış hazine için bir destek hazinesi, bir kredi kurumu vasıflan taşımıştır. Dış hazine, maliye dairelerinden Ruznamçe kalemi tarafından kayıtlan tutulan, yönetim sorumluluğu sadrazamın ve defterdarın üzerinde olan devlet hazinesidir. Ruznamçe kaleminde tutulan günlük hazine kayıtlan "sağlama, mizan" Özelliği taşımaktadır. Bu yüzden defterdarlık kalemlerinin kayıtlarında bir hata varsa, bu ruznamçe kayıtlarıyla karşılaştırılarak bulunurdu.
Nizam-ı cedid döneminde tek dış hazine yerine, çoklu hazine sistemine geçilmiş, Tanzimatla birlikle yeniden tek hazine sistemine dönülmüştür.
Osmanlı Devletinde eyaletlerin malî bakımdan farklılıkları vardı. Ülkenin en geniş zamanında devlete bağlı kırktan fazla eyalet, özerk yönetim ve tabi devlet vardı. Eyaletler haslı ve salyaneli olarak ikiye ayrılır. Haslı eyaletler tımar kesimine dahildir ve Beylerbeylerine öncelikle eyalet hazinesinden nakit yıllık (salyane) tahsis edilirdi. Bu tür eyaletlerin gelir fazlalarından, ihtiyacı olan diğer eyaletlere katkıda bulunulurdu. Artan miktar ise, irsaliye adı altında merkeze yollanırdı. Eflak, Boğdan, Erdel ve Dubrovnik gibi tabi devletlerin Osmanlı devletine bedel-i cizye Öderlerdi.
Devletin yıllık gelir ve giderleri bütçelerde (icmal) gösterilirdi. Bunlar genellikle yıl sonuna ait hesap cetvelleridir. Yine de çağdaş bütçe kavramına uyan bir şekilde, yıl başına ait gelir ve harcama tahmini şeklinde icmaller de vardır.
Bütçe rakamları XVI. yüzyıldan itibaren sürekli olarak artmıştır. 1523-1784 arasındaki 261 yılda bütçe gelir ve giderlerindeki artık nominal olarak %1532 ve %1898'dir. Para birimi olarak akçedeki değer kayıplarını hesaba katarsak reci gelir ve gider artışları ise %352 ve %436 olmuştur.
XV-XVI. yüzyıla ait bütçeler birbirini izleyen iki Nevruz arasındaki bir güneş yılı için düzenlenmekteydi. Yine bu bütçeler gelir bölümlerinde eyaletlere göre bir tasnif verir. XVII-XVIII yüzyıl bütçeleri ise ay yılı bütçeleridir. Bunlar merkeziyetçi bir gidişin sonucu olarak maliye bürolarına veya gelir-gider türlerine göre tasnif gösterir.
Bütçelerde yer alan gelir kaynaklan çoğunlukla mukataa, cizye ve avanz gelirleridir. Mukataalar doğrudan devlet işletmeleri, devlete ait bir gelir payının tahsili işi, inhisar (alış tekeli, monopol) haline getirilen herhangi bir kuruluşun işletme hakkı veya üretilen malı satın alma tekeli (monopson) oluşturma gibi özellikler taşıyabilirler. Kara ve deniz gümrükleri, darbhaneler, madenler ve şaphaneler buna örnek olarak verilebilir. Mukataa gelirleri çoğunlukla devlete ait olmakla birlikte, vakıflara tahsis edilen, ulufe karşılığı veya ocaklık olarak verilebilen veya has olarak tahsis edilebilen mukataalar da vardır. Devlet uygun gördüğü her türlü ziraî, ticarî ve sınaî işletmeyi mukataa haline getirebilir ve bunlardan payına düşeni çoğunlukla özel teşübbes eliyle toplatabil irdi. Mukataa gelirlerinin bütçe içindeki payı %24-40 arasında değişmiştir. Mukataalar başlıca üç yöntemle işletilirdi. Bunlar iltizam, emanet ve XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren malikanedir.
İltizam mukataaların ihale sonucu bir bedel karşılığında özel teşebbüs tarafından işletilmesidir. İltizamın süresi genellikle üç yıldır. Ancak bu süre dolmadan mukataa gelirlerinde olağandışı bir artış olması, bir rant oluşması durumunda mukataa daha yüksek bir bedel teklif eden bir başkasına verilebilirdi. Yine mukataa sahipleri yeteri kadar kefil göstermek zorunda oldukları gibi, bunların bütün mal ve mülkleri hazineye ipotekli sayıldığından, hiçbir şeylerini satamazlar ve başkasına devredemezlerdi.
Emanet, mukataaların emin denen memur tarafından işletilmesidir. Mültezimlere çekici gelmeyen veya madenler ve gümrükler gibi devlet tarafından işletilmesi gereken mukataalar emanet ile işletilirdi. Her hangi bir sebeple mukataaların iltizamla işletilmesi zorlaştığında, devlet mukataaları kapatmaktansa, onları yarı iltizam-yan emanet yoluyla (emanet ber vech-i iltizam) işletirdi. Bu taktirde mukataayı işleten kişi, kendinde memuriyetle özel teşebbüsü birleştirmiş olurdu. Emin sıfatıyla maaşlı bir memur ve belli bir meblağı ödemeyi üzerine aldığından işletmenin kâr ve zararından sorumlu bir kişi olarak görünürdü.
Üçüncü usul olan malikane ömür boyu olarak verilen iltizamlara verilen isimdir. XVII. yüzyılın sonlarından itibaren iltizamla işletilen mukataalar malikane haline getirilmeye başlanmıştır. XIX. yüzyılın ilk yarısına kadar Osmanlı iktisadi ve mali tarihinin önemli bir kurumu olarak yaşayan malikane, devletin vergi aldığı bütün faaliyetlere ve hatla eyaletlere kadar genişlemiştir. Malikane sahiplerinin işletmelere kendi mülkleriymişçesine uzun vadeli yatırım yapacağı ve dolayısıyla malikane sisteminin tımar kesimindeki güvenliği iltizama da hakim kılacağı düşünülmüştü. Fakat bunun pek gerçekleşmediği zamanla görülmüş-tür.
Osmanlı devletinin ikinci Önemli gelir kaynağı cizyedir. Cizye zımmi statüsündeki faal erkek nüfustan alınan vergiydi. Bundan başka Rumeli'deki tabi devletler bedel-i cizye denen maktu cizye öderlerdi.
XVII. yüzyılın sonlarında yapılan reformla cizye, klasik İslami dönemde oldu ğu gibi yükümlünün mali durumuna göre üç sınıfa ayrılarak farklılaştırılmıştır. Bu cizye, cizye muhasebesi bürosu tarafından toplanırken, tabi devlet vergisi vasfındaki cizyeler ise maden kalemi tarafından toplanırdı. Cizye gelirlerinin payı, toplam bütçe gelirleri içinde %23-48 arasındadır ve reformdan sonra büyük artışlar göstermiştir.
Üçüncü önemli kaynağı kısaca avarız denen olağandışı vergilerdir. Bunlar başlangıçta savaş harcamalarını finanse etmek için konmuş, XVII. yüzyılın sonlarından itibaren olağan vergiler haline gelmişlerdir. Bunların toplam bütçe gelirlerine oranı % 10-20 arasındadır.
Osmanlı bütçeleri devletin tımar ve vakıf sisteminin dışında kalan nakdî harcamalarını kaydeder. Bunların bir kısmı mahsup işlemiyle yapılırken, bir kısmı da hazineden yapılan nakit çıkışlardır. Tahsis ilkesi devletin harcama politikasının esasıdır.
Bütçelerin ikinci önemli gider kalemi teslimattır. Bunlar ordunun ve sarayın çeşitli mühimmat ihtiyaçlarına ayrılan harcamalardır. Paylan %30'lardan %15'lere düşmüştür. Has ve salyane harcamaları %5-15 arasında bir orana sahip olmuşlardır. Bunlar haslara karşılık ayrılan Ödeneklerle yıllık Ödeneklerdir. Hazineden yapılan ve %5-15lik bir paya sahip olan küçük cari harcamalara da ihracaat denir.
Görüldüğü gibi, modern bütçelerde önemli bir yer tutan kamu yatırım harcamaları bu bütçelerde yer almıyor. Çünkü bayındırlık, eğitim, sağlık vs. yatırımları hazineden para çıkışı ile değil, bazı vergi muafiyetleri ve vakıfları eliyle yürütülüyordu.
Osmanlı maliyesi savaş ve maaş harcamaları için XVII. yüzyıldan itibaren iç borçlanma teşebbüslerine girişmiş, bunlar sonraları imdad-ı seferiye ve imdad-ı hazariye adı altında vergilere dönüşmüştür. Yine XVIII. yüzyılın sonlarında başlayan esham uygulaması, büyük mukataa gelirlerinin halka satılması demekti ve bugünkü gelir ortaklığı sistemine benzer. XVIII. yüzyılın sonlarında sözü edilmeye başlanılan dış borçlanma ise XIX. yüzyıl ortalarında, Kı-rım Savaşı sırasında gerçekleştirilmiştir. Bu süreç yirmibeş yılda duyûn-ı umumiye'ye yol açmıştır.