Öldürme Çeşidine Göre Cezalar
İslâm'da bozulan toplum düzenini ıslah için cinayetlere birtakım cezalar öngörülmüştür.
Bunlar haps, kısas, diyet, gurre, mirastan mahrumiyet ve katl keffareti gibi cezalardır.
Buna uhrevî cezayı da eklemek gerekir. Bunları sırasıyla kısaca açıklayacağız.
1- Hapis: İslâm hukukuna göre idârî ve siyasî bir ceza olarak uygulanabilir. Bazı suçlardan
dolayı yetkili makamların kararıyla sanık veya suçluların hapsedilmeleri mümkündür.
Hapsin meşru oluşu Kitap ve Sünnet delilleri ile sabittir.
Allah ve Resulüne harp açıp, yeryüzünde fesat çıkaranların cezalarından birisi de sürgün veya
toplumdan tecrid etme cezasıdır. Kur'an-ı Kerim'de bu gibi suçlular sayıldıktan sonra
cezaları belirtilirken "...yahut da bulundukları yerden sürülmeleridir" (el-Mâide, 5/33)
buyurulur. Ebû Hanife'ye göre, bu ayetteki sürgünden maksat, hapistir. Çünkü bu câninin yer
yüzünde dolaşıp yeni suçlar işlemesine, ancak bu şekilde engel olunabilir.
Hz. Peygamber (s.a.s), bir ithamdan ötürü bir kişiyi hapsetmiş; Hicaz halkından bir grup
arasında çıkan kavgada, birisinin öldürülmesi üzerine, sanıkları tutuklatmıştı. Hz.
Peygamber ile Hz. Ebû Bekir devirlerinde özel bir ceza evi yoktu. Suçlular, Mescid-i
Şerif'te veya dehlizinde hapsedilirdi. Hz. Ömer Mekke'de dört bin dirheme bir bina satın
alarak bunu ceza evi olarak kullanmıştır. Bir rivayete göre Osman (r.a) devrine kadar ceza
evi yoktu. Hz. Ali'nin hilafeti zamanında kamışlardan bir hapishane inşa edilmiş; ancak bu
yerin, hırsızlarca delinmesi ve ban mahkumların kaçması üzerine taş ve çamurdan daha sağlam
bir hapishane yapılmıştır.
2- Kısas: Katili, maktûle bedel olarak öldürmek bir kısastır. Bu ceza, bir insanı haksız yere
ve kasden öldürme halinde, katil hakkında söz konusu olur. Kısasın meşru oluşu Kitap, Sünnet
ve icma delillerine dayanır.
Ayette şöyle buyurulur: "Kasden öldürmede kısas vardır" (İbn Ebî Şeybe ve İshak b. Râhüye
nakletti) buyurmuştur.
Ancak şunu da ilave edelim ki, kâtil için kısas cezasını uygulamak mutlaka gerekli değildir.
Çünkü bazı cinayetler istenilmeden işlenir ve katil çoğu zaman büyük pişmanlık duyabilir.
Maktûlün varislerinden af isteyerek, sulh yapmayı talep edebilir. Onlar da katili affetmek
isteyebilir. İki aile arasında barış husule geldikten ve bozulan toplum düzeni iade olduktan
sonra artık katili cezalandırmanın bir anlamı kalmaz. İslâm hukukuna göre, asıl mağdur olan
ve zarar gören kimseler zarar verenle anlaşır ve onu affederlerse, devletin re'sen ceza
verme yetkisi bulunmaz. Cezayı uygulatma imkân ve yetkisinin maktûlün mirasçılarının elinde
bulunması, suç işlemeyi önleyici tedbir olarak yeterlidir. Çünkü zulme ve haksızlığa uğrayan
bu hasımların kısas veya yüklü bir maddi tazminattan vazgeçerek katile merhametli
davranmaları her zaman beklenemez. Bununla birlikte İslâm, hislerin galeyana geldiği böyle
bir zamanda onları affa ve insaflı davranmaya çağırmıştır. Yüce Allah buyurur: "Kötülüğün
cezası, onun gibi bir kötülüktür. Cezanın suçtan fazla olması caiz değildir. Hatta kim
cezayı affeder ve arayı ıslah ederse onun ecri Allah'a aittir. Şüphesiz Allah zalimleri
sevmez" (eş-Şurâ, 42/40).
Hz. Peygamber (s.a.s) de şöyle buyurmuştur: "Sana, dünya ve ahiret ahlâkının en üstününü
söyleyeyim mi? Sana gelmeyene gitmen, vermeyene lütuf ve ikramda bulunman ve zulmedeni
affetmendir" (Taberâni).
3- Diyet: Kasda benzer öldürme ve yanlışlıkla öldürmelerde diyet cezası gerekir. Ancak diyet
hakkına sahip olan varislerin bu haktan vazgeçmeleri veya daha az bir kan bedeli üzerinde
anlaşmaları da mümkün ve caizdir (bkı. Diyet).
4- Gurre: Bir kimse, hamile bir kadının karnına, sırtına, yanlarına, başına veya bir uzvuna
vurur -yahut onu vurmak veya öldürmekle korkutur- ve bunun sonucunda cenin ölü olarak
düşerse, suçluya gurre cezası gerekir. Bu cezayı uygulamak ictihsan yoluyla vacibtir.
Gurre cezası Hz. Peygamber (s.a.s)'ın uygulaması ile sabittir. Muğîre b. Şu'be (r.a)'den
rivayete göre; iki cariye kavga etmiş, birisi diğerine çadır direği ile vurarak ceninin ölü
olarak düşmesine ve annesinin de ölümüne sebep olmuştur. Bunun üzerine Resul-u Ekrem (s.a.s)
cariyenin akilesi üzerine hem diyetle, hem de cenin için gurre ile hükmetmiştir. Gurrenin
miktarı, diyetin yirmide biri kadar bir malî cezadır. Ceninin varislerine, mirastaki
hisseleri oranında verilir. Bu durumda cenin sağ olarak doğar, fakat darbe sebebiyle
sonradan ölürse, suçlunun cezası tam diyettir. Önce anne ölür, daha sonra cenin ölü olarak
doğarsa, cenin ölüm sebebi tam olarak bilinmediği için, suçluya yalnız anne için diyetle
hükmedilir. Cenin için de devletin öngöreceği ta'zir cezası verilebilir.
5- Keffaret: Öldürme keffareti de bir çeşit cezadır. Bir günahı Allah'a affettirmek için
verilen sadaka veya tutulan oruç gibi anlamlara gelir. Öldürme keffareti; bir mümin köleyi
azat etmek, bu bulunmadığı takdirde, birbiri ardınca iki ay oruç tutmaktır. Ayet-i Kerime'de
"Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine diyet
vermesi gerekir... Eğer öldürülen, aranızda anlaşma olan bir toplumdan ise, o zaman ailesine
bir diyet vermek ve bir de mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim bunları bulamazsa,
Allah'ın kendisini affetmesi için birbiri ardınca iki ay oruç tutması gerekir" (en-Nisa,
4/92).
Kur'an, diyetle ölenin ailesinin; bir köle azadı ile de, toplumun tesellisini amaçlamaktadır.
Çünkü bir insanı öldürmek, toplumun bir ferdini eksiltmektir. Köle azadı ile de toplum hür
bir fert kazanmaktadır.
6- Miras ve vasiyetten mahrumiyet: Prensip olarak katl, ittifakla miras engelidir. Ancak
hangi çeşit öldürmenin miras engeli olacağı konusunda görüş ayrılığı vardır. Hz. Peygamber
"Katil için miras yoktur" buyurmuştur.
İslâm hukukçularından Hanefi, Şâfiî ve Hanbelilere göre, haksız olarak, düşmanlıkla büluğ
çağındaki akıllı kimseden vuku bulan öldürme; kasden veya yanlışlıkla olsun, miras
engelidir. Fakat Hanefiler öldürmenin doğrudan olmasını, sebebiyet verme yoluyla olmamasını
şart koşarlar. Şâfiî ve Hanbeliler ise bu ikisi arasında fark gözetmezler. Haklı bir sebeple
yapılacak kısas, had, nefis savunması, hâkimin soyguncuyu öldürtmesi, baba, koca veya
öğretmenin terbiye amacıyla vurup ölüme sebebiyet vermesi gibi öldürmeler miras engeli
olmaz. Şâfiiler aksi görüştedir.
Şamil İA